Armenia - krótki zarys historyczny

Miesiąca siódmego, siedemnastego dnia miesiąca arka osiadła na górach Araratu

Rdz 8,4

Dzieje tego państwa sięgają głębokiej przeszłości. Według starych podań, Ormianie wywodzą się od Hajka, legendarnego herosa, którego potomek wojował z królami Akkadu. Asyryjczy i Egipcjanie nazywali kraj Ormian Nairi, czyli „kraina rzek”. Przed prawie tysiącem lat istniało tu potężne państwo Urartu, to jedno z najpotężniejszych i najkulturalniejszych państw starożytnego świata. Ukształtowało się w X i IX w. przed Chr. i przetrwało do VI w. po Chr.

Zostało podbite przez Scytów a potem Medów. Wkrótce potem król Tigran I odbudował  państwo jako Armenię, lecz potomkowie popadli w zależności od perskich Achemenidów. Podbite przez Aleksandra Macedońskiego, a następnie kontrolowane przez Selukodów, ziemie Armenii zostały ponownie scalone jako odrębne królestwo przez Artashesa I w 565 r., szczyt potęgi osiągnęło za Tirana II, który używał tytułu Króla Królów. W wojnie Rzymu z Mithradatsem Tigran stanął po stronie tego ostatniego i poniósł klęskę, w wyniku czego  Armenia znalazła się pod protektoratem rzymskim.

Historyczna Armenia to wyżyna między Kaukazem, Azją Mniejszą a Persją (Iran). Już w VII w. przed Chr. zamieszkiwało ten obszar wiele narodów, wśród nich Ormianie, szczep, frygijski wywodzący się z Tessalii i Macedonii.  W krótkim czasie przeważała grupa etniczna Hajów. Hajowie dominowali nie tylko politycznie, lecz także kulturowo i językowo wśród innych grup etnicznych. Język nazywany „hajaren” jest do dziś językiem, którym posługują się Ormianie. Odrębność państwowości zaczęła się tworzyć w epoce hellenistycznej i utrwaliła się ponad 600 letnim panowaniem od końca II w. przed Chr. do IV w. po Chr.

Wzrost polityczny znaczenia Armenii nastąpił pod rządami dynastii Artaksydów. Armenia stała się wtedy światową potęgą pod rządami potomka Artaksesa, Tigranesa II Wielkiego (95-56 przed Chr). Tigranes najechał Mezopotamię, Syrię, Fenicje i stworzył krótkotrwałe zachodnioazjatyckie imperium, które wkrótce upadło, a król usunięty z tronu i uprowadzony przez Kleopatrę i Antoniusza, zamordowany wraz z rodziną1.

Z pracy Ksenofonta Anabasis dowiadujemy się, że standard życia prostego ludu był wysoki. Około 400 r. przed Chr. budowano pomysłowe domostwa w ziemi, zabezpieczające przed mrozem i śniegiem. Jeszcze przed Aleksandrem Wielkim Ormianie utrzymywali zajazdy wzdłuż dróg pocztowych, łączących Iran z Azją Mniejszą. Późniejsze źródła zwracają uwagę na handlowe zdolności tego ludu. Słynna była odwaga i wytrzymałość armeńskich żołnierzy2

Wiek IV i V po Chr. to epoka przełomowa dla dziejów Armenii i Ormian, ponieważ w 301 r. władca Armenii Tirydates III przyjął chrześcijaństwo dzięki misji św. Grzegorza Oświeciciela. Wcześniej próbowali zaszczepić na tych ziemiach chrześcijaństwo apostołowie św. Juda Tadeusz i św. Bartłomiej.

Armenia stała się pierwszym w historii chrześcijańskim państwem. Okres w dziejach Armenii po przyjęciu chrześcijaństwa to czas dynamicznego rozwoju kultury. Na początku V w. ormiański duchowny, Mestop Masztoc, opracował ormiański alfabet liczący 36 liter, co przyniosło rozkwit języka ormiańskiego. Rozwijało się piśmiennictwo, powstał ormiański przekład Biblii.

Równolegle z rozwojem kultury następował rozkład państwowości. Kraj został podzielony pomiędzy cesarstwo bizantyjskie a Persję Sasanidów. W latach 640-655 większą część terytorium Armenii podbili Arabowie, tylko we władaniu Bizancjum została tzw. Armenia Mała na południowo wschodnim wybrzeżu Morza Czarnego. Pod koniec IX w. znaczna część Armenii oderwała się od kalifatu w Bagdadzie i utworzyła odrębne królestwo pod władzą dynastii Bagratydów, które upadło w 1050 r. Wtedy to też rozpoczął się silny ruch migracyjny. Drugą falę migracyjną spowodował najazd Mongołów (1235-1249), a następnie Turków Osmańskich (początek XIV w.), którzy traktowali chrześcijan jako ludzi drugiej kategorii. Nie mieli oni dostępu do wyższych urzędów państwowych czy stanowisk oficerskich w armii. Nawet jazda konna była zastrzeżona jedynie dla mahometan. Dyskryminacja ta była konsekwencją zapisu w Koranie, który w IX surze nakazywał zwalczanie niewierzących, którzy nie wierzą w Boga i Jego Posłańca i nie poddają się religii prawdy. Do tego dochodził szereg podatków jak np. bardzo uciążliwy podatek gościnności.

W XV i XVI w. ukształtował się wobec społeczności nie-muzułmańskiej (chrześcijan i Żydów) system rządzenia oparty o tzw. millet. Dawał on pewną dozę autonomii pod warunkiem wypłacenia państwu islamskiemu wszystkich podatków i danin, jakimi byli obciążeni „niewierni”.

 


D. M. Lang, Urartu i Armenia, w: Cywilizacje starożytne, red. A. Cotterella, Wydawnictwo Łódzkie , Łódź 1990, s.127.

D.M. Lang, Urartu i Armenia, w: Cywilizacje starożytne, red. A. Cotterella, s. 127-128