Armenia - miasto Ani

Miasto tysiąca i jeden kościołów, miasto 400 bram. Dawna stolica Armenii swój rozkwit i największą świetność państwa przeżywał pod rządami dynastii Bagratydów ( 961). W Ani  w tym czasie mieszkało około 200 tysięcy mieszkańców. Było to jak na ówczesne czasy potężne miasto, rywalizowało z Konstantynopolem, Kairem i Bagdadem. Armenia sięgała wtedy trzech mórz: Czarnego, Kaspijskiego i Śródziemnomorskiego. Dziś nie ma dostępu do żadnego.

W 1064 r. miasto złupione przez Turków Seledżuckich, którzy dokonali ponad to wielkiej rzezi mieszkańców Ani. Potem miasto wiele razy podbijali Kurdowie, Mongołowie, Persowie i Turcy Osomańscy. Pod koniec XVIII w. Kurdowie wymordowali większość Ormian a reszta uciekła. Ani opustoszało. Dzieła zniszczenia dopełniły trzęsienia ziemi, szczególnie w 1319, 1832 i 1988 r.

Miasto Ani, wielokrotnie burzone i uszkadzane przez trzęsienia ziemi, ciągle jeszcze wywiera imponujące wrażenie. Wzniesione na skalistym półwyspie górującym nad szybko płynącymi wodami rzeki Arpa-czaj. Ani zaplanowano jako rezydencję królewską, a zarazem warownie. Miasto zbudowano na planie trójkąta. Od wschodu broniło je strome urwisko, od zachodu parów. Obie doliny zbiegały się u południowego wierzchołka trójkąta. Północną podstawę trójkąta osłaniały masywne mury, wzmocnione okrągłymi wieżami, znaczna ich część przetrwała do dziś.

Największą chlubą Ani jest katedra. Nawet pozbawiona kopuły, która legła w gruzach, zdumiewa. Z technicznego punktu widzenia wyprzedza zachodnioeuropejską architekturę anglosaską i normańską. W tym zapadłym kącie chrześcijańskiego Wschodu już wówczas znaleźć można było ostre łuki i filary wiązkowe, uważane za jeden ze znaków szczególnych dojrzałej architektury gotyckiej. Surowa prostota planu dodaje katedrze w Ani majestatu i wzniosłości. Wystrój zewnętrzny prosty i harmonijny. Wśród innych kościołów Ani należy wymienić kościół w cytadeli, kościół Apostołów, kościół Zbawiciela, Św. Grzegorza Abuhamreca. W niektórych z nich zachowały się wyblakłe freski.

Ani było też siedzibą Katalikosa Wielkiego, zwierzchnika Kościoła ormiańskiego. Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych pod koniec XIX w. na terenie Ani odkryto średniowieczne pergaminy. Obecnie nie można prowadzić dalszych prac, bo ruiny starożytnego miasta Ani znajdują się na terenie Turcji, na drugim  brzegu granicznej rzeki Achurian. Ormianie nie mogą też wejść na górę Ararat, ani popływać po jeziorze Wan.

Wszystkie świątynie ormiańskie na świecie, w tym ormiańska katedra we Lwowie wzorowane są na katedrze Matki Bożej z Ani. Ta trzynawowa bazylika, zdaniem niektórych historyków sztuki, stał źródłem inspiracji dla architektury gotyckiej. Wiele elementów armeńskiego stylu z X i XI w. zostało wykorzystane w europejskim gotyku prze ormiańskich architektów, którzy uciekli do Europy przed islamem.