Armenia - przyroda

Armenia to kraj o olbrzymiej różnorodności roślin. Niesamowita przyroda jest skarbnicą i przyrodniczym reliktem. Wyjątkowość przyrodnicza Armenia zawdzięcza specyficznemu położeniu, Tereny zalesione i łąki kaukaskie spotykają się tu z półpustyniami ciągnącymi się od Iranu. Dzięki temu na niewielkim obszarze (29 800 km2) mamy aż pięć stref roślinności: półpustynna z elementami pustyni, stepowa, lesista, alpejska, górsko-tundrowa.

Kiedy w dolinie ararackiej nastaje jesień, dojrzewają winorośle i brzoskwinie, u podnóża gór trwa jeszcze lato, wyzłaca się pszenica, na łąkach alpejskich zieleni się trawa, kwitną maki. Na szczytach wieczny śnieg, zimowa zamieć. Równocześnie wśród rozpalonych głazów wąwozu megryjskego dojrzewają granaty, figi i hurma wschodnia.

Na jeden kilometr kwadratowy przypada aż sto gatunków, co jest jednym z najwyższych wskaźników bioróżnorodności na świecie1. W Armenii występuje 3200 gatunków roślin, w tym około stu gatunków roślin endemicznych, niektóre są bardzo rzadkie jak opisany przez polskiego botanika dzwonek Massalskiego. W roku 1912 na wysuszonej ziemi stepowej w okolicach zburzonego średniowiecznego miasta Ani botanik szwajcarski Nartin Rikli odnotował 37 odmian kwiatów i roślin. Wśród nich okazy Asparagus officinalis, Aster Amellus, Delphinium divaricatum, Scabiosa linifolia.

Tu po raz pierwszy zaczęto uprawiać zboża. O wyjątkowości tych terenów decyduje fakt, że gatunki dzikich zbóż (pszenicy i żyta), do tej pory rosną na tutejszych łąkach. W dolinie Araksu spotyka się roślinność podzwrotnikową. Rośnie tu bawełna, tytoń, oliwka, oleander, morwa. Niższe stoki wulkanicznych gór jak Ararat, Suphan czy Nimrud pokryte są głównie trawą stepową przystosowaną do suszy oraz kolczastą, krzewiastą odmianą wyki (Astragalus glycyphyllos). Na wysokości 1200-1800 m rośnie dzikie żyto (Elymus) i inne trawy. Powyżej 2100 m roślinność jest uboga, z wyjątkiem niektórych hal alpejskich w porze wiosennej. Dla tych wyższych partii górskich charakterystyczne są północne odmiany roślin uodpornionych na silne mrozy.

Nieuprawne połacie doliny środkowego Araksu porośnięte są zaroślami i przekształcają się w słony step i bagna porosłe cierniem wielbłądzim i inną roślinnością przystosowaną do takich warunków. Stepy piaszczyste występujące w wyższych partiach gór rodzą piołun, wilczomlecz i nieśmiertelniki z gatunku Xeranthemum i Helichrysum. W przełomach rzek spotyka się rdest-wężownik, jałowiec oraz kolczaste poduszki pewnej odmiany lawendy morskiej z gatunku Limonium (Acantholimonium glumaceum),

Lasy pokrywają 12 % powierzchni kraju. Z drzew spotyka się: dęby, buki, graby, lipy, jesiony i klony oraz ciekawe gatunki drzew jak dąb Quercus araxina (nie ma polskiej nazwy) i klon gruziński, grab kaukaski, platan wschodni, sosna krymska. Lasy w Armenii obfitują w platany, cisy, orzechy włoskie i głóg. Na północy zdarzają się lasy sosnowe i świerkowe, gaje brzozowe z berberysem, dziką porzeczka, dzika różą i górskim jesionem.

Armenia obfituje w różnego rodzaju dzikie odmiany winorośli, dzikie grusze i jabłonki, śliwy-damaszki, niespliki, wiśnie, maliny i jeżyny. Jest także ojczyzną wielu drzew i krzewów występujących dziś w postaci uprawnej w Europie. Specyfiką armeńskich lasów jest obfitość dziko rosnących drzew owocowych, w tym typowych dla tych terenów: gruszy kaukaskiej jabłoni orientalnej, orzecha włoskiego, granatu, wiśni, czereśni i śliw. Sporo jest tu naturalnie występujących krzewów owocowych, takich jak agrest, poziomka, głóg i dereń.

Armenia jest naturalnym środowiskiem winorośli. Tu narodziło się winiarstwo. Jako najsławniejsze źródło pisane w tym zakresie można potraktować Stary Testament. W Księdze Rodzaju czytamy, że Noe wyjściu z arki było posadzenie winorośli na zboczach Araratu. po potopie zasadził winnicę. Stąd wino wędrowało na południe do Mezopotamii i dalej do Egiptu. W późniejszym okresie również do Grecji. O eksporcie wina wspomina Herodot (V w. przed Chr.). w jego Dziejach znajduje się opis transportu towarów z Armenii do Babilonu. Według Herodota pomysłowi ormianie spławiali beczki z „drzewa palmowego” wypełnione winem w łodziach sporządzonych z drewnianego szkieletu wypełnionego skórami2.

Około 120 km od Erywania leży wieś Areni. Tam w grocie znaleziono najstarszą znaną infrastrukturę do wytwarzania i przechowywania wina. Liczy ona sześć tysięcy lat. W żadnym innym miejscu na świecie nie znaleziono tak wczesnych urządzeń winiarskich, do produkcji wina. Po analizie nalotu na odnalezionym zestawu naczyń i basenów z gliny, odkryto obecność kwasu winowego. Naczynia te datuje się na 4000 lat przed Chr. Archeolodzy znaleźli również płytki gliniany basen do ugniatania gron, a obok niego wkopane głęboko w ziemię naczynie o poj 60 l, w którym prawdopodobnie gromadził się sok. Znaleziono także zasuszone owoce Vitis vinifera, a pestki i skórki winogron znalezione w grocie są identyczne z tymi, które miejscowa ludność uprawia po dziś dzień się w tym rejonie obecnie. W Areni rokrocznie obchodzony jest festiwal wina.

Winorośl jest podobna do ludu ormiańskiego, jest uparta i wytrzymała, jest w stanie znieść zarówno upał, jak i ziąb. Łoza winna lubi, aby o nią czule dbać, lubi pracę, człowiekowi, który się przy niej naharował, odpłaca słodyczą. Wino armeńskie jest słodkie, ale niepozbawione goryczki, jak los narodu ormiańskiego.

Powiadają, że ormiańskie winogrona i owoce są tak smaczne, dlatego, że przesycona goryczą ziemia po raz pierwszy zraszana jest nie krwią, ale wodą i teraz dopiero zwraca gromadzoną od wieków słodycz.

 

 Fauna Armenii

 

W samej Armenii rosyjskiej sklasyfikowano 454 gatunków kręgowców, ssaków, ptaków i ryb, około 10 tysięcy odmian owadów, ponad 1000 bezkręgowców. Wśród kręgowców 76 ssaków, 304 rodzaje ptaków, 44 odmiany gadów, 6 rodzajów zwierząt ziemnowodnych i 24 gatunki ryb. Spośród ssaków owadożernych spotykamy tu kreta, jeża, z drapieżników lamparta, panterę, jeżozwierza, hienę, tchórza, żbika, kilka gatunków gryzoni. Na gminnie spotyka się wilka i szakala, rzadziej niedźwiedzia i borsuka. Armenia była kiedyś rajem dla myśliwych, obecnie dziki, rogacze, kozice górskie, muflony i cętkowane jelenie należą do rzadkości. Ze zwierząt futerkowych spotyka się wiewiórki, kuny, wydry, lisy, nutrie, Obficie występują zające, łasice czyniące spustoszenie wśród myszy i innych małych gryzoni. Na południowym Kaukazie występują jeszcze niedźwiedzie, szakale, rysie i lamparty.

W odległych terenach na południe od jeziora Wan, na odkrytych wyżynach, spotyka się dzikie owce, na turniach i urwiskach koziorożce. Tu zostały udomowione owce. na górskich stokach uchowała się endemiczna owca górska (Ovis ammon gmelini). Oczywiście zwierzęta udomowione, od konia począwszy, a na króliku kończąc.

Z ryb słodkowodnych na szczególną uwagę zasługuje iszchan – łososio-pstrąg, a także ryby siejowate, karpie i brzany, Ptactwo jest urozmaicone i obejmuje kruki, wrony, sępy, jastrzębie, sokoły, sowy, głuszce kaukaskie, kuropatwy, przepiórki, jarząbki i słonki oraz rzadkie Ular (Tetraogallus caspius). Mnóstwo jest tu gołębi, ptactwa wodnego, łysek, cyranek, podgorzałek i wszelakich odmian kaczek. Dość często trafiają się jadowite żmije i skorpiony. W Armenii tureckiej plagą jest szarańcza przylatująca ze wzgórz kurdyjskich i pustosząca wschodnie równiny3.

W Armenii jest kilka rezerwatów przyrody. Blisko Erewania znajduje się niewielki rezerwat Erebuni, gdzie chroniona jest roślinność stepowa m.in. dziko rosnące zboża, których jest tam aż 100 gatunków. Obszarem wyjątkowym w skali całego Zakaukazia jest rezerwat Chosnowski. Ochronie podlega tu głęboki wąwóz rzeki Azat i wzgórza poniżej klasztoru Geghard. Charakterystyczne dla rezerwatu są tu jałowce i dęby, żyją tu kozy bezoarowe (Caprea aegagnus) i dzikie owce (Owis ammnon gmelini).

Na uwagę zasługuje rezerwat Szikahogh i rezerwat Zangezur, zwane rezerwatami ginących gatunków. Na obszarze 10 tys. ha znajduje się ponad tysiąc gatunków roślin, niektóre są reliktami. Inne większe rezerwaty to Dilidżan i Chosrow. W obu występują rzadkie gatunki roślin i zwierząt. przyrody sprzed wielu lat.

Obszarem chronionym jest też wysokogórskie jezioro Sewan i przyległe do niego tereny. Wody jeziora są ostoją gatunków endemicznych: wąsacza (Barbu goktschaicus), sewańskiej chramuli (Varicorhinus capoeta sevangi) i endemicznego gatunku pstrąga o różowym mięsie, o nazwie Salmo isachan .W terminologii międzynarodowej występującego jako łosio-pstrąg lub ryba książęca4.

W pobliżu jeziora jest park narodowy z 4 rezerwatami przyrody oraz endemicznymi gatunkami ptaków m.in. armeńskiej mewy (Larus armenicus). Na jeziorze tym zatrzymują się także inne rzadkie gatunki ptaków, m.in. łabędzie amerykańskie (Cygnus columbianus).

 


1 J. W. Waksmundzki, Armenia, s. 37

2 Dzieje I, 194.

3 Armenia kolebka cywilizacji s. 26-27.

4 J. W. Waksmundzki, Armenia, s. 40