Drzewo w mitach

Drzewo występuje w wielu mitologiach świata począwszy od najstarszych egipskiej, mezopotamskiej, starogreckiej, jak również w indyjskiej w tradycji upaniszadowej. Sumeryjski bóg roślinności był czczony pod postacią drzewa życia. Znane są egipskie wyobrażenia bogini Hathor, która jako drzewo dostarcza pożywienia i napoju tym, co pozostają w grobowcach, oraz ptactwu symbolizującemu ludzkie dusze. Jeden z greckich mitów mówi o gaju Hesperyd i rosnącym w nim drzewie ze złotymi jabłkami zapewniającymi bogom nieśmiertelność.

Wiele mitów opowiada o tym jak bogowie stwarzali pierwszych ludzi z drzew. Przykładem może być społeczeństwo Asmatów (ludzi-drzew) mieszkających w prowincji Irian Jaya w zachodniej części Nowej Gwinei. Według tamtejszej tradycji pierwszy człowiek został wyrzeźbiony z drzewa. Przypominają o tym do dziś ośmiometrowe figurki przodków, wykonane z drewna mangrowego, na których opiera się historia stworzenia Asmatów, ich szczególny stosunek do drzew i praojców, a także związek życia i śmierci.

Podobne wierzenia występowały u totemowych przodków Indian amerykańskich lub w misternych rzeźbach Maurów. Ich głównym wyobrażeniem było drzewo stanowiące ogniwo łączące ziemskość z kosmosem. Korzenie miały połączenie z ziemią i światem zmarłych, pień był symbolem materialnego świata, korona podporządkowana zaś niebu i kosmosowi.

W mitologiach bardzo często kojarzono drzewa z bogami: Attisa łączono z sosną, Ozyrysa z cedrem, Jowisza (Zeusa) z dębem, Apollina z oliwką lub drzewem laurowym. U Rzymian siła i moc drzew związana była z bogiem Silvanem (łac. Silvanus, od silva – las). Imię to oznacza: „ten, który żyje w lesie”. Stary italski bóg lasów i dzikiej przyrody mieszkał w świętych gajach w pobliżu miast lub w otwartym polu.

W Mezopotamii istniało święte czarne drzewo, zw. kiskanu, którego korzenie, tkwiące w centrum świata były siedzibą boga Ea (boga rolnictwa, pisma i sztuki) oraz jego matki – Bau (bogini płodności i pasterstwa).

Drzewo światów w greckiej mitologii było prezentem ślubnym podarowanym bogini Herze przez Gaję – Ziemię matkę. Miało złote liście i gałęzie oraz nosiło złote jabłko. Strzegły go za pomocą smoka Hesperydy (córki Atlasa). Także grecki bóg Pan, który grą na swoim flecie oczarował leśne nimfy, ma ścisły związek z drzewami.

W mitologii litewskiej dąb był kojarzony z drzewem świata lub drzewem życia. Na jego konarach gniazdował wszechwiedzący orzeł. Uważano, że tym orłem mógł być sam Perkun.

Drzewo w mitologii indyjskiej

W kosmogonii indyjskiej pierwszy zarodek życia utworzony przez wody nazywano Złotym Łonem (Hiranjagarbha) często wyobrażanym jako jajo. Z owego zalążka wyrosło kosmiczne drzewo. „Jego pień stanowi oś wszechświata i podpory nieboskłonu. Bogowie mieszczą się w nim jak gałązki wokół pnia. Korzenie jego są w górze na szczycie ziemskiego drzewa, czyli w niebie, a gałęzie schodzą w dół”1. Drzewo ziemi wyrosłe z wód bywa w mitologii indyjskiej przedstawiane w formie lotosu. Jako podpora świata staje się kolumną, filarem lub sztandarem.

W pismach staroindyjskich występuje drzewo odwrócone (Arbor inversa), jego gałęzie skierowane są w dół, u góry znajdują się korzenie. Mitologia mówi też o dwóch drzewach aświata – męskim drzewie nieba, o pięciu gałęziach wyznaczających strony świata i drzewie żeńskim, które wyrasta z wód i ziemi.

W południowych Indiach wśród Drawidów panuje zwyczaj „zaślubiania” drzew jako odzwierciedlenie małżeństwa. Młoda para sadzi obok siebie dwa poświęcone drzewa, jedno męskie, a drugie żeńskie. Później małżonkowie stawiają wokół „małżeństwa drzew” ogrodzenie, aby rosły bezpiecznie, a ich liczne owoce mają zapewnić parze płodność.

Drzewo w mitologii chińskiej

Mitologia chińska zna stojące w centrum wszechświata cudowne drzewo, które łączy dziewięć źródeł z dziewięcioma niebami i określane bywa jako pal kosmiczny, który dźwiga świat. Księga gór i mórz, a także inne teksty, wspominają o ogromnych drzewach, po których bogowie wchodzą do nieba i po nich też schodzą w dół na ziemię.

Jest też inne drzewo zwane Drzewem Boskiej Wieczności, czyli Lingshou, kwitnie i rodzi owoce. Księga gór i mórz wymienia ponad 30 różnych nadzwyczajnych drzew, m.in. gigantyczne drzewo Sűn, wysokie na tysiąc stai, rosnące nad brzegiem Żółtej rzeki oraz niezwykle rozłożyste i kryjące w swych liściach Bramę Biesów drzewo Pan.

Mitologia skandynawska w epoce Wikingów

W mitologii Norse wielkie drzewo Yggdrasil zwane drzewem świata stanowi oś wszechświata, łączy świat ludzi, olbrzymów i zmarłych. Jego korzenie to niższy świat duchów, pień środkowy to świat człowieka, a konary to siedziba świata bogów. Yggdrasill to drzewo, na którym zawisł Odyn. Nazwa Yggdrasill oznacza „konia Odyna” (rumaka Yggra). Yggr - to jedno z wielu imion tego boga, a drasil to poetyckie określenie wierzchowca.

Drzewo życia według hebrajskiej mitologii miało ogromną koronę, która roztaczała cień nad całym rajem. Żydowska legenda mówi, że Abraham podczas swojej wędrówki wszędzie sadził drzewa, które jednak się nie przyjmowały, tylko w krainie Kanaan wyrosły bujnie. Na podstawie tego wnioskował czy mieszkańcy danej krainy wierzą w prawdziwego Boga, bowiem tylko nad czczącymi Jedynego Boga, drzewa rozpościerały gałęzie i chroniły ich w swym cieniu, poganom odmawiały cienia, unosząc gałęzie w górę.

Również w mistyce islamskiej można dostrzec związek pomiędzy Bogiem, światem, drzewem i człowiekiem. Islam zna „drzewo szczęścia”, którego korzenie sięgają w głąb najwyższego nieba, gałęzie natomiast dotykają ziemi.

Drzewo w mitologii słowiańskiej

Dawni Słowianie czuli się częścią przyrody, wiedzieli, że posiada ona moc i silnie oddziałuje na człowieka. Dlatego święte gaje i lasy były świątyniami Słowian. Niektórzy przyrównują święte gaje Słowian do sanktuariów Matki Ziemi. W świętych gajach nigdy nie ścinano drzew. Jeszcze długo po chrystianizacji Słowianie żywili szacunek dla świętych drzew, ponieważ drzewa karmiły ich swoimi owocami, otaczały cieniem, leczyły, dostarczały materiału budowlanego. Wierzono, że od choroby można się uwolnić, przeciskając się przez szparę w rozszczepionym zdrowie drzewie. Świętym drzewom składano ofiary z miodu, wina i chleba. Ponieważ były najpotężniejszymi z roślin, uważano je za łącznika między Ziemią i Niebem oraz za siedzibę bogów.

Kult drzew u Słowian miał nie tylko podłoże religijne, był czymś więcej, nakazywał żyć z nimi w harmonii, by móc korzystać z dobrodziejstw jakie oferują. Do najważniejszych drzew kultowych należały dąb i lipa. Spośród innych należy wymienić brzozę, buk, który uważano za opiekuna ludzi, cis, który uważany powszechnie za drzewo zmarłych, którego wieczna zieleń symbolizuje życie wieczne. Jabłoń Słowianie kojarzyli z płodnością i dostatkiem. W Polsce znany był kult jabłoni jako drzewa obfitości. Obowiązkowo sadzono jabłonie w każdym przydomowym ogródku. Ceniony wśród Słowian był również jałowiec, który dodawano do kadzideł, którymi okadzano domy, aby wypędzić wszelkie zło. Uważano go za postrach demonów.

Obok dębu najczęściej spotykanym drzewem w świętych gajach był jesion. Symbolizował słońce i ogień. Uważano, że jego wierzchołek sięga nieba a korzenie piekła. Przypisywano mu moc ściągania gromów, więc łączono go z Perunem. Z szumu jodeł i z zachowania się ptaków na konarach przepowiadano przyszłość. Wierzono że jodłowa miotełka chroni człowieka przed złymi duchami. Zdarzało się, że rodzice zanosili pod jodłę noworodka, wycinali na jej pniu jego inicjały. W ten sposób chcieli powiązać drzewo z dzieckiem. Dziecko miało odwiedzać swoją jodłę aż do pełnoletności, by boska moc była z nim.

Za jedną z najbardziej magicznych roślin u Słowian uchodziła leszczyna. Sadzono ją przed domem, by stanowiła zaporę dla wszelkiego zła. Istniał zwyczaj wyganiania bydła leszczynowymi rózgami, wierzono, że uchroni to zwierzęta przed złymi mocami. W modrzewiu Słowianie widzieli drzewo młodości, trwałości, urody i odnowy. Wiele modrzewi rośnie po dziś dzień wokół świętej góry Słowian – Świętego Krzyża (dawniej Łysiec). Jego gałązki wplatano do wieńców dożynkowych, urządzano bramy dla młodej pary.

Słowianie zawsze cenili sosnę, uznając ją za symbol zdrowia, męstwa, długowieczności i płodności. Do dziś na Podlasiu znany jest kult świętych sosen, ponieważ przebywanie wokół nich uspakaja i przywraca wewnętrzną równowagę. Wierzono, że sosny dysponują potężną mocą. W czasach chrześcijańskich wieszano na nich krzyże i święte obrazki.

Gałązkami świerka okadzano pola, aby zwiększyć plon. Słowiańskim bogom składano w ofierze świerkowe wieńce. Wiele wierzeń i praktyk związanych ze świerkami wykształciło się na Podhalu. Świerki tam nazywa się smerekami. Górale wielkie smereki przed wiekami uznawali za święte, otaczali czcią i bali się je ścinać, aby nie sprowadzić nieszczęścia.

Drzewem które symbolizowało opiekuńczość ale też smutek i tęsknotę była wierzba. Jej giętkie, zwisające gałęzie przypominały rozpuszczone włosy, które były znakiem żałoby. Wśród Słowian uchodziła za siedzibę demonów, według wierzeń ludowych za siedlisko diabła Rokity.

 

1M. Jakimowicz-Shah, A. Jakimowicz, Mitologia indyjska, Warszawa 1982, s.18.