Zwierzęta w "Panu Tadeuszu"

Barbara Szczepanowicz

Wstęp

Przypadkowo znalazłam się w Soplicowie, wprawdzie nie tym na Litwie, ale w wielkopolskim, a dokładnie w Cichowie, niewielkiej wsi położonej nad jeziorem Cichowo-Mórka.

Była połowa października, pogoda nienadzwyczajna, zimno i wietrzno, więc kąpielisko, plaża, plac zabaw dla dzieci świeciły pustkami, ale w lecie musi tu być gwarno – pomyślałam - bo miejsce jest urocze. Samotnie spacerowałam wzdłuż jeziora, po chwili po chwili nadjechały dwa autokary wycieczkowe i kilka samochodów osobowych, z których wysypało się mrowie ludzi. Przyjechali oni nie nad jezioro, lecz by zobaczyć mickiewiczowski folwark, scenografię Soplicowa z filmu Andrzeja Wajdy “Pan Tadeusz”, przeniesioną do Cichowa.

 
Skąd pomysł umiejscowienia jej tutaj?

Na terenie gminy Krzywiń, do której należy Cichowo, wg źródeł historycznych przebywał Adam Mickiewicz. Prawdopodobnie słynna uczta opisana z XI i XII księgi “Pana Tadeusza” to głośna niegdyś na całą Wielkopolskę uczta wydana w roku 1812 przez Józefa Chłapowskiego w Turwi na cześć polskiego pułku gwardii Napoleona. Spór o Kusego i Sokoła to autentyczna kłótnia o charty między braćmi Bojanowskimi z Bielawy niedaleko Krzywnia. W czasie pobytu w Wielkopolsce Mickiewicz otrzymał w prezencie książkę kucharską pt. “Kucharz doskonały”,przetłumaczoną z języka francuskiego przez Wojciecha Wielądka, a wydaną w Wilnie w roku 1800.

Dzięki porozumieniu między burmistrzem miasta i gminy Krzywiń a prezesem zarządu Heritage Filmse, filmowy folwark z ekranizacji “Pana Tadeusza” został przekazany gminie Krzywiń, i tym to sposobem folwark Soplicowo stanął w Cichowie. Tutaj pełni rolę turystyczną i edukacyjną.

W jego skład wchodzą: stajnia, gdzie urządzono salę spotkań i staropolskich biesiad, wozownia, spichlerz, kurnik sernica, studnia z żurawiem, bocianie gniazdo, gołębnik i plecione płoty, a także zwierzyniec obejmujący ptactwo, zwierzęta domowe oraz ogródek Zosi.Całość otacza stary sad.

W Cichowskim skansenie urządza się uczty i biesiady w staropolskim stylu, czego osobiście doświadczyłam (i ja tam byłam,smaczne potrawy jadłam i wyśmienity likier benedyktyński piłam).Organizowane są wystawy i imprezy plenerowe. W stodole odwiedzający skansen mogą obejrzeć filmowe stroje oraz film “Pan Tadeusz”. Jest to miejsce polecane szczególnie dla pedagogów, którzy mogą w niezwykłej scenerii przeprowadzić zajęcia z młodzieżą. Wartość i urok skansenu“Soplicowo” polega na tym, że łączy pobyt Adama Mickiewicza w Wielkopolsce ze strofami narodowej epopei, odwołując się do uczuć narodowych i polskiej tradycji i kultury.

Andrzej Wajda napisał: “Jestem przekonany, że piękna dekoracja “folwark”, zaprojektowana i wykreowana przez wybitnego scenografa filmowego pana Alana Starskiego uświetni miejsce pobytu Adama Mickiewicza w Waszym rejonie, na Mickiewiczowskim Szlaku i przysłuży się dobru naszej kultury”.

Należy wspomnieć pomysłodawcę przeniesienia Soplicowa do Cichowa, pana Marka Pinkowskiego, sprawującego pieczę nad skansenem i pełniącego rolę gospodarza, stąd nazywany jest Podkomorzym.

Właścicielem skansenu jest Krzywińskie Towarzystwo Kulturalne, które organizuje tu wystawy i plenerowe imprezy kultywujące staropolskie tradycje.W skansenie, na stoisku z pamiątkami, znalazłam małą książeczkę pt. “Rośliny lecznicze w “Panu Tadeuszu”, autorstwa p. Krzysztofa Kmiecia, znanego mi z Krakowa z wystawy ekslibrisów. Zainteresowałam się nią. Świat roślin, z racji moich zainteresowań i zawodu, jest mi szczególnie bliski. Z czasów szkolnych pamiętałam, że Adam Mickiewicz w “Panu Tadeuszu” wiele miejsca poświęcił ojczystej przyrodzie, ale muszę przyznać, że dopiero po zapoznaniu się z książką pana Kmiecia zdałam sobie sprawę, że występuje w nim aż tak wiele gatunków polskiej i litewskiej flory. Po powrocie do domu przeczytałam ponownie “Pana Tadeusza”, zwracając szczególną uwagę na zawarty w niej bogaty opis nie tylko roślin, ale i zwierząt. W czasie czytania, zrodził się pomysł napisania na wzór roślin tekstu o zwierzętach wymienionych w znakomitym dziele Adama Mickiewicza, przed którym chylę czoła za jego wyśmienity opis przyrody. Mógł tego dokonać tylko baczny obserwator i miłośnik przyrody, ktoś, kto rzeczywiście ją miłował i bardzo za nią tęsknił.

Należy wspomnieć pomysłodawcę przeniesienia Soplicowa do Cichowa, pana Marka Pinkowskiego, sprawującego pieczę nad skansenem i pełniącego rolę gospodarza, stąd nazywany jest Podkomorzym. Właścicielem skansenu jest Krzywińskie Towarzystwo Kulturalne, które organizuje tu wystawy i plenerowe imprezy kultywujące staropolskie tradycje.

W skansenie, na stoisku z pamiątkami, znalazłam małą książeczkę pt. “Rośliny lecznicze w “Panu Tadeuszu”, autorstwa p. Krzysztofa Kmiecia, znanego mi z Krakowa z wystawy ekslibrisów. Zainteresowałam się nią. Świat roślin, z racji moich zainteresowań i zawodu, jest mi szczególnie bliski. Z czasów szkolnych pamiętałam, że Adam Mickiewicz w “Panu Tadeuszu” wiele miejsca poświęcił ojczystej przyrodzie, ale muszę przyznać, że dopiero po zapoznaniu się z książką pana Kmiecia zdałam sobie sprawę, że występuje w nim aż tak wiele gatunków polskiej i litewskiej flory.

Po powrocie do domu przeczytałam ponownie “Pana Tadeusza”, zwracając szczególną uwagę na zawarty w niej bogaty opis nie tylko roślin, ale i zwierząt. W czasie czytania, zrodził się pomysł napisania na wzór roślin tekstu o zwierzętach wymienionych w znakomitym dziele Adama Mickiewicza, przed którym chylę czoła za jego wyśmienity opis przyrody. Mógł tego dokonać tylko baczny obserwator i miłośnik przyrody, ktoś, kto rzeczywiście ją miłował i bardzo za nią tęsknił.

Mickiewicz musiał mieć zdumiewającą zdolność zapamiętywania i obserwacji natury, gdyż dostrzegał rzeczy, z których istnienia inni nie zdają sobie nawet sprawy. Miłośnicy przyrody mają w “Panu Tadeuszu” ucztę na każdym kroku, nawet wtedy, gdy opis zachowań zwierząt jest nieprawdziwy, jak we fragmencie:

Krowa coraz ku niebu wznosi wielkie oko,
Usta z dziwu otwiera i wzdycha głęboko;
A wieprz marudzi w tyle, dąsa się i zgrzyta,
Snopy zboża kradnie i na zapas chwyta [ks. X, w.29-32]
Świnia nigdy nic na zapas nie zostawia, zawsze zje tyle, ile ma.

Zwierzęta, choć są jednym z wielu aspektów utworu, zasługują na wyróżnienie, gdyż występują często, w każdej księdze, choć z różną częstotliwością (w ks. VII 13 razy, w ks. VI 148, a w ks. II 112 razy). Nie brakuje ich nawet w krótkim epilogu. Ogółem naliczyłam ok. 700 cytowań.

W celu szczegółowego zapoznania się z fauną obecną na kartach “Pana Tadeusza”, podzieliłam ją na grupy: zwierzęta domowe, dzikie i łowne, ptaki, owady, zwierzęta wodne i inne, wśród nich także egzotyczne oraz z pogranicza legendy i rzeczywistości.

Ogółem naliczyłam się blisko 90 gatunków, w większości pospolicie występujących w Polsce i na terenie Litwy. To dużo czy mało? Odpowiem tak: nie znam drugiego dzieła w literaturze polskiej o tak bogatej treści przyrodniczej[1].

W niej, jak w arce Noego, z wszelkich zwierząt rodu
Jedna przynajmniej para chowa się do płodu [ks. IV, w.514-516]

Najliczniej występują ptaki (33 gatunki). Dużo miejsca poświęcił poeta dzikiej i łownej zwierzynie, z której słynęły litewskie knieje: Nie pominął owadów, niepozornie małych stworzeń oraz gadów i płazów reprezentowanych przez żaby, jaszczurki i węże. Jedne gatunki, zwłaszcza żyjące w otoczeniu domu, wymienia kilkakrotnie - psa, kota, konia, muchę, inne tylko raz. Liczną grupę stanowią zwierzęta hodowlane: bydło, trzoda, drób. Nie brak i zwierząt egzotycznych: papugi, pawia, małpy, tygrysa, a także zwierząt z pogranicza legendy i rzeczywistości jak smok, Lewiatan i bazyliszek.

Lekturze “Pana Tadeusza” towarzyszy wrażenie faunistycznego bogactwa, mnogości gatunków ptaków i ssaków, jak i zwierzyny łownej. Zwierzęta, związane z nimi wyobrażenia, jak i sytuacje myśliwskie stanowią dla autora budulec do konstruowania porównań i metafor. Na przykład znieruchomiałego z podziwu hrabiego porównuje Mickiewicz do odprawiającego czaty żurawia [ks. II, w. 447-450]., rozwścieczonego Gerwazego do otoczonego przez psiarnię wilka [Ks.V, w.752-764] oraz rannego rysia [ks.X, w. 469-472], nisko pochylonego Protazego do wyżła tropiącego derkacza [Ks.VI, w. 303-308]. Chrzciciela, z wplataną we włosach odrąbaną ręką Moskala porównał do zająca uchodzącego z nogą rozdartego orła [Ks. IX, w. 445-449]. Majstersztykiem jest przedstawienie kłótni m dwóch myśliwych: Asesora i Rejenta w sformułowaniu opisujących kniejowe polowanie na dziki z ogarem [Ks. II, w. 730-739].
Zwierzęta hodowlane i domowe

Tam różne są zwierzęta: konie, krowy, woły,
kozy brodate; w górze zaś ptastwa gromady
I płazów choć po parze, są też i owady [ks.IV, w. 180-182]
Bydło domowe – bos 8][2]

Bydło, zwykłe do domu powracać leniwe,
Teraz zbiega się tłumnie, pasterzy nie czekał
I opuszczając strawę do domu ucieka.
Buhaj racicą ziemię kopie, orze rogiem
I całą trzodę straszy ryczeniem złowrogim;
Krowa coraz ku niebu wznosi wielkie oko [ks. X, w. 24-28]

Bydło, rogacizna - ogólna nazwa zwierząt hodowlanych z rzędu parzystokopytnych, rodziny krętorogich. Hodowane są dla mleka, mięsa, tłuszczu oraz innych surowców, głównie skór. Wykorzystywane jako siła pociągowa. Europejskie gatunki bydła pochodzą od wymarłego tura, a udomowione zostały w Azji przed ok. 6-7 tys. lat. Dorosłe samce bydła nazywamy bykami, samice krowami, młode samice jałówkami, a młode cielakami. Zwierzęta gospodarskie mniejsze od bydła nazywamy trzodą.

Mickiewicz wymienia: krowy [3], buhaja [1] woły [3], Co krok wstrzymują woły i podjezdki konne cielice tyrolskie [1]. Mięso wołowe było jednym z najczęściej spożywanych mięs:

Inni na różny sadzą ogromne pieczenie
Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie [Ks XI, w. 137-138].
Trzoda
Owca - Ovis [5], baran [5]

W ślad gospodarza wszystko ze żniwa i zboru
I z łąk, i z pastwiska razem wracało do dworu.
Tu owiec trzoda becząc w ulicę się tłoczy
i wznosi chmurę pyłu; [ks. I, w. 234-237]

Najstarsze ślady udomowienia owiec pochodzą sprzed 8-10 tysięcy lat. Najwcześniejsi rolnicy prawdopodobnie po raz pierwszy spotkali się z tym zwierzęciem odpędzając dzikie owce od pól uprawnych. Któregoś dnia wpadli na pomysł, by je oswoić i zapewnić sobie w ten sposób stały dopływ mięsa. Zwierzęta te łatwo poddały się udomowieniu, choć osiadły tryb życia nie leżał w ich naturze. Od tamtych czasów wyhodowano ich wiele ras i typów, również te, o których pisze Mickiewicz.

Pomimo przekonania, że owce należą do najmniej mniej inteligentnych zwierząt domowych, w sposobie nawiązywania kontaktu między osobnikami wykazują dużą wrażliwość. Oddzielenie jagnięcia od grupy wywołuje silną reakcję przejawiającą się w długotrwałym obopólnym nawoływaniu. Depresji owcy odłączonej od własnej grupy zawdzięczamy swe powstanie takich potocznych wyrażeń, jak “zabłąkana owieczka” czy “błędna owca”.
Świnia domowa (wieprz) – Sus domestica [1]

A wieprz marudzi w tyle, dąsa się i zgrzyta,
I snopy zboża kradnie, i na zapas chwyta [ks. X, w. 31-32]

Świnie udomowiono w Azji wschodniej prawie 3000 lat p.n.e. Egipcjanie, Grecy i Rzymianie hodowali świnie dla mięsa i jako zwierzęta ofiarne. W starożytności żywiły się padliną i odpadkami, z których oczyszczały okolice. Hodowcom świń i świniopasom nie wolno było wchodzić do świątyń egipskich, świniopas dla Egipcjan i muzułmanów - człowiekiem najniższego gatunku [ewangeliczna przypowieść o synu marnotrawnym]. Świnie nie cieszyły się dobrą opinią, lecz w Polsce ich mięso miało dobrą reputację, bardzo chętnie je spożywano, dlatego hodowla świń i hodowcy nie byli pogardzani. “Pan Tadeusz”, jak napisał Słowacki, jest ubóstwieniem wieprzowatości życia wiejskiego (Raptularz 1109). Świnia stanowi symbol żarłoczności, obżarstwa i opilstwa, stąd przysłowie: “Dobra świnia wszystko zje”; “Obeżreć się, urżnąć się jak świnia”. Świnia nigdy nie robi zapasów, je co popadnie.
Koń, rumak, źrebię – Equus caballus [59]

Już konie w stajnię wzięto, już hojnie im dano,
Jako w porządnym domu, i obrok, i siano [ks.I, w 144-145]

Koń należy do ssaków z rodziny koniowatych. Łacińskie słowo equus oznacza konia, rumaka, caballus – konia, szkapę. Gdy ludzie nauczyli się racjonalnie pożytkować siłę, wytrwałość, charakter i plastyczność hodowlaną konia, stał się sprzymierzeńcem i przyjacielem człowieka, wynosząc go, jako jeźdźca, ponad innych ludzi, udzielając mu siły i szybkości. Posiadanie konia zawsze oznaczało bogactwo, bądź szlachectwo. Koń ciągnął pług, zwoził zbiory, przewoził towary i pasażerów, ścigał pod człowiekiem zwierzyny i spędzał bydło, nosił wojownika na pole bitwy. Człowiek przy jego udziale zażywał rozrywki walcząc na kopie w turniejach, popisach sztuki jeździeckiej i władaniu bronią, dlatego dbano o konie. Przysłowie mówi: Dobry koń to dobra broń.

Konia, zawołał Rejent, stawię konia z rzędem
I opiszę się jeszcze przed ziemskim urzędem [ks. II, w. 816-817]

Koń z rzędem to wierzchowiec z ozdobną uprzedzą – rzecz bardzo kosztowna. Dać konia z rzędem tzn. – ofiarować wysoką nagrodę. Koń to symbol wierności. Żołnierz tułacz: na koniec pada u nóg konika wiernego, a konik nogą grzebie mogiłę dla niego [ks. XII, w 724-725]
Koza domowa - Capra hircus [4]

Tam różne są zwierzęta, konie, krowy, woły,
Kozy brodate; w górze zaś ptastwa gromady [ks. IV, w. 180-181]

Udomowienie kozy nastąpiło przypuszczalnie ok. 10 000 lat temu. Wszystkie rasy domowe pochodzą od gatunków dzikich. Wysoka zdolność przystosowawcza oraz duży stopień wykorzystania pokarmu pozwalał trzymać je w ubogich w roślinność okolicach. Ulubiony ich pokarm to młode liście drzew. Kozy dają smaczne i pożywne mleko. Mięso dorosłych kozłów jest łykowate, ale młodych koźląt bardzo smaczne.

Przysłowie mówi” “Koza to krowa biedaka”; „Przyszła koza do woza”, a w „Panu Tadeuszu czytamy:

Mówiłem: Ej, Dobrzyński! Ej przyjdzie do woza
Koza – a co? Dobrzyński, widzisz! Będzie łoza. [ks. IX , w. 149-150]

A tak i kozy całe, i wilk będzie syty.
Przysłowie ruskie: wszystko można, lecz ostrożnie [ks.IX, w. 125-126].
Ptactwo domowe

Do nóg jej biegło ptastwo; stąd kury szaropatoczą się kłębkiem,
stamtąd kogutki czubate, strząsając koralowe na głowach szyszaki,
I wisłując przez bruzdy i krzaki,
Szeroko wyciągają ostrożaste pięty;
Za nimi z wolna indyk sunie się odęty,
Sarkając na trzpiotalstwo swej krzykliwej żony [ks.V, w. 57-63]

Ptactwo domowe to lekkie, smakowite pożywienie. “Drób jest dla kuchni tym, czym płótno do malarza”[3] . Podaje się go gotowany, pieczony, smażony, gorący lub zimny, cały albo w częściach, z sosem lub bez, oczyszczony z kości, obdarty ze skóry i nadziewany i zawsze chętnie spożywany.
Kura domowa [12], Kogut, kur [7]

Ale rzeź najstraszniejsza, chociaż najmniej krzyku,
Między kurami. Młody Sak wpadł do kurnika
I z drabinek, stryczkami łowiąc, ciągnie z góry
Kogutki i szarpate i czubate kury [ks VIII w. 782-785]

Kura pochodzi od dzikiego, czarno-czerwono-złotego kura Bankiwa z dżungli indyjskich i malgajskich. Gatunek udomowiony przez człowieka dla walk kogutów w Azji, Afryce i Europie. Hodowla dla mięsa rozpoczęto dopiero później.

Długie wieki współżycia człowieka z kurą domową i wynikająca z tego doskonała znajomość jej zachowań i sposobu bycia, znalazło odbicie w licznych powiedzeniach, przysłowiach, w folklorze ludowym, jak np. ”idzie spać z kurami, ktoś kto idzie wcześnie spać. “Trafiło się jak ślepej kurze ziarno”, czyli i ślepy czasem trafi itp.
Indyk - Meleagnis gallopavo [5]

Za nimi z wolna indyk sunie się odęty,
Sarkając na trzpiotalstwo swej krzykliwej żony [ks.V, w.62-63]

Indyk domowy pochodzi od dzikiego indyka przywiezionego do Europy z Ameryki. Zaszczyt sprowadzenia go przypisuje się jezuitom, którzy hodowali ich wielkie ilości.

Indyk podczas toków przysłowiowo “nadyma się” strosząc mieniące się barwami brązu pióra. Roztacza wachlarz ogona, równocześnie nabrzmiewa jego mięsisty wisiorek nad dziobem. Samiec indyka domowego osiąga ciężar do 22 kg, dwa razy tyle co indyk dziki. Gromadzi wokół siebie kilka samic lecz z żadną się nie wiąże. Samce czasem zawzięcie walczą ze sobą, ale przegrany nigdy nie ginie - kładąc się na ziemi, blokuje agresję zwycięzcy. Do tragedii może dojść gdy przeciwnikiem jest paw, na którego ten gest nie działa.
Gęś domowa, gęsior - Anser anser f. domestica [7]

Już trzykroć gęgnął gęsior, a za nim ja echo [ks. II, w. 36]

Gęś - ptak użytkowy, pochodzi od dzikiego przodka brunatnoszarej gęgawy (Anser anser) udomowionej co najmniej 1000 lat p.n.e., hodowany dla mięsa, tłuszczu i pierza.

Gęś to symbol dobrej gospodyni i wierności małżeńskiej; głupia gęś to naiwność, niewiedza - zwłaszcza u młodej dziewczyny; w rzeczywistości gęś to, obok kruków i dużych papug, najinteligentniejszy ptak o doskonałej pamięci.

Gęsina w wiejskiej chacie była rarytasem, więc znikała szybko w głodnych żołądkach licznych domowników, Na pańskich stołach gościła często. Podawano ją pieczoną podlewaną winem i nadziewaną jabłkami, rodzynkami i bakaliami. Z resztek wróżono o pogodzie w nadchodzącej zimie: jeśli kość skrzydła lub piersi była ciemna, należało oczekiwać deszczowej zimy, jeśli biała – śnieżnej, jeśli czerwona – groził mróz.

Chodzić gęsiego tzn. jeden za drugim, szeregiem, wg gęsiego zwyczaju chodzenia i pływania jednej gęsi za drugą.
Kaczka [1]

Odezwały się chorem kaczki indyki [ks. II, w. 37]

Kaczka to ptak hodowany dla mięsa, w baśniach słowiańskich – składająca złote jajo. Oznacza beztroskę, gdyż pływając po sadzawce interesuje się (poza okresem godowym) tylko jedzeniem i muskaniem piórek. “Kaczka kwaczka” oznacza gadatliwość, paplanie. Charakterystyczne kwakanie wydaje tylko samica, nigdy kaczor. Brzydkie kaczątko to łabędzie pisklę wyklute w kaczej rodzinie. Istnieje wiele gatunków i odmian kaczek hodowlanych, dlatego trudno wskazać na którąkolwiek nie mając bliższego opisu.
Gołąb (domowy) – Columba [9]

Gołębie, gdy nie mogą schronić się na dachu [ks. III, w. 44]

Przodem gołębie białe, które w biegu płoszy,
Leciały jak przed wozem bogini rozkoszy [ks. V, w. 93-94]

Gołąb domowy - to forma gołębia skalnego udomowionego ok. 40000 lat p.n.e., przypuszczalnie na Bliskim Wschodzie. Długotrwała hodowla prowadzona w różnych kierunkach i warunkach doprowadziła do wytworzenia ponad 3000 podstawowych ras różniących się między sobą wielkością, kształtem, barwą i jakością upierzenia. Gołębie użytkowe, hodowane na mięso, wyróżniają się większymi rozmiarami i szybkim przyrostem masy ciała.
Kot domowy – Felis silvestris [21]

Kuchcik stuknął doń w okno: kota postrzeżono!
Kot, wykradłszy się z łozy, prześmignął po łące
I wskoczył w sad pomiędzy jarzyny wschodzące [ks. XI, w. 488-490]

Wszystkie koty należą do rodziny kotowatych razem z największym jej przedstawicielem tygrysem. Mają charakterystyczne giętkie, muskularne ciało, pięknie wymodelowaną, okrągła głowę z krótkim pyskiem, długi ogon, tnące uzębienie i wysuwane pazury przystosowane do polowania. Jego pochodzenie okrywają mroki przeszłości, a dzieje w starożytnym Egipcie sięgają 4500 lat p.n.e. Nie wiadomo jak doszło do jego oswojenia. Wielu znawców uważa, że człowiek oswoił go pociągnięty jego urodą i tajemniczością.

Niezależność i rezerwa kota (widoczna zwłaszcza przez kontrast z uległością psa) uczyniła z niego w średniowiecznej Europie synonim fałszu i obłudy. W bajkach występuje jako zwierzę domowe i łowca myszy. W folklorze uważany za najchytrzejsze zwierzę - prócz lisa.
Pies domowy – Canis familiaris [62]

Psy jak szalone cwałem śmigają po dworze,
Potem biegają i kładą szyje na obroże:
Wszystko to dobre polowanie wróży [ks. II, w. 55-57]

Zaraz i pies przyleciał i kręcił ogonem
I strzygł uszami, właśnie jakby był szalonym [ks II w 613-614]

Pies to zwierzę z rodziny psowatych, do której należy także wilk. Dziki pies, podobnie jak wilk, wędrował w stadach w poszukiwania łupu. Zbliżył się do obozowisk ludzkich, gdyż w ich pobliżu było łatwiej o gnijące resztki skór zwierząt i padlinę. Z czasem jego związki z człowiekiem zacieśniały się, człowiek mógł polegać na jego czujności, a pies na jadle i schronieniu. Wzajemne korzyści rosły i pies udomowił się.

W dawnej Polsce chłopu nie wolno było mieć psa domowego, zresztą nie było go stać na nieużyteczne zwierzę. W Polsce znano wiele ras – brytany, kundle, ale najbardziej cenione były psy myśliwskie. Powiadano, że “za charta nic to nie jest dać i pary koni”. Wśród psów myśliwskich rozróżniano m.in. psy polskie francuskie, litewskie i inflandzkie, legawe (wyżły), gończe (ogary), taksy (jamniki) i pijawki na grubego zwierza.
Psy myśliwskie

Psy myśliwskie należą do ras psów użytkowanych przez myśliwych jako pomoc w polowaniu, po uprzednim ich ułożeniu. Człowiek wykorzystał ich instynktowną umiejętność do nagonki i przygważdżania do ziemi, oraz pozycje oddania panu i służenia mu. W “Panu Tadeuszu” występują charty, ogary, wyżeł i pijawka.
Chart [40]

Szczwacze, trzymają każdy charta na obroży,
ukazując palcami, skąd zając wyruszy,
Cmokają z cicha; charty nadstawiły uszy,
Wytknęły pyski na wiatr i drżą niecierpliwie,
Jak dwie strzały złożone na jednej cięciwie. [ks. XI, w.498-501]

Jedną z najstarszych ras psów towarzyszących człowiekowi są charty. Pochodzenie i historia tej rasy wiąże się z burzliwymi dziejami naszego kraju. Prawdopodobnie przodkowie ich przywędrowali z plemionami celtyckimi lub Scytami, którzy lubowali się w konnych polowaniach na zające właśnie z chartami. Pierwsze wzmianki o charcie polskim pochodzą z XIII w. Pojawia się on dość często w literaturze, zwłaszcza łowieckiej, dużo jest także na jego temat dokumentacji ikonograficznej. Na przełomie XVIII i XIX w. w literaturze łowieckiej nazywano go pospolitym lub po prostu chartem, co świadczy o dużej populacji na terenach dawnej Polski. Chart polski jako rasa ściśle związaną z polską tradycją łowiecką, razem z ogarem i psem gończym stanowił element polskiej kultury łowieckiej, był nieocenionym pomocnikiem myśliwego. Jego niezmienny wygląd w malarstwie dowodzi, że pomimo ewentualnych krzyżówek rasa zachowała swój oryginalny wygląd aż do końca XIX wieku.

Chart polski jest dużym, muskularnym, silnym psem, wyraźnie mocniejszym od innych chartów krótkowłosych. Mocny kościec, zwarta budowa ciała i mocne szczęki dowodzą, że psa używano do polowania w trudnych warunkach polskiego klimatu. Chart polski jest pewny siebie, odważny i powściągliwy, szybki, zręczny i wytrzymały w pościgu. W czasie akcji działa szybko i gwałtownie. Jedynie w polowaniu z chartami nie używa się broni palnej.

Chart bez ogona jest jak szlachcic bez urzędu,
Ogon też znacznie chartom pomaga do pędu [ks. I, w. 744-745]

Polowanie z chartami w “Panu Tadeuszu to reminiscencja pobytu poety w Wielkopolsce w majątku braci Bojanowskich. W drugiej księdze Mickiewicz precyzyjnie określił charakter polowania: “polowanie z chartami na upatrzonego”. “Upatrzonym” był zając, którego legowisko było wcześniej znane kierującemu polowaniem. Sędziawiedział gdzie ma szukać. Na jego znak myśliwi zatrzymali konie i charty, a do zająca ruszył Asesor z Sokołem i Rejtan z Kusym. Zając wpadł w zagon chłopskiej “nie zżętej jarzyny”, charty poszły za nim. Psy po pewnym czasie wróciły ale nikt nie wie czy doszły zająca, czy nie i który ewentualnie pierwszy dopadł zwierza. Mickiewicz w “naturalistyczny” sposób przedstawił Mickiewicz zachowanie chartów po umknięciu zająca w las:

Biedne psy, ogłupiałe, biegały pod gajem,
Zdawały się naradzać, oskarżać nawzajem;
Wreszcie wracają, zwolna skacząc przez zagony,
Spuściwszy uszy, tulą pod brzuchy ogony
I przybiegłszy, ze wstydu nie śmieją wznieść oczu,
I zamiast iść do panów, stały na uboczu [ks.IV, w. 953-958]

Wiadomo, że powołaniem charta jest ściganie zwierzyny na otwartym polu, w lesie chart jest bezużyteczny. Walory użytkowe psów myśliwskich różnych ras, a chartów w szczególności, zależą od prawidłowego ułożenia w młodości. W układaniu zaś młodych chartów wielką rolę podgrywało pierwsze poszczucie, gdy było udane, młode charty szybko nabierały rączości w ściganiu zwierza. Psy myśliwskie były w cenie, gdyż w czasie polowań na “grubą zwierzynę” wiele z nich ginęło, poszarpanych przez broniące się zwierzę.

Spór o zalety chartów Kusego i Sokoła, toczący się między Asesorem i Rejentem jest jednym z wątków “Pana Tadeusza”.
Ogar [9]

W poemacie znajduje się opis grania ogarów w puszczy w czasie obławy na niedźwiedzia:

Wszystkie razem ogary rozpierzchnioną zgrają
Doławiają się, wrzeszczą, wpadli na trop, grają,
Ujadają: Już nie jest to powolne granie
Psów goniących zająca, lisa albo łanie,
Lecz wciąż wrzask krótki, częsty, ucinany, zjadły;
To nie na ślad daleki ogary napadły,
Na oko gonią, - nagle ustał krzyk pogoni,
Doszli zwierza - wrzask znowu, skowyt, - zwierz się broni
I zapewne kalecz, śród ogarów grania
Słychać coraz to częściej jęk psiego konania [ks.IV w 592-601]

Przez wieki ogar był cenionym towarzyszem myśliwych. Na podstawie zachowanych materiałów można wysnuć przypuszczać, że psy w tym typie były znane i bardzo popularne na terenach Polski od XIV w. i aż do XVIII w. Zawirowania historii, a co za tym idzie, zubożenie szlachty, niemal doprowadziły do całkowitego wyginięcia tej rasy.

Ogar to jedna z ras psów gończych. Jest psem spokojnym, zrównoważonym i jak inne rasy stworzony do polowania w grupach, niezwykle towarzyski. Potrzebuje kontaktu z człowiekiem. Dobrze sprawdza się w kontaktach z dziećmi. Nie są to psy ochronne, pilnują swojego terenu, ale ogranicza się to do sygnalizowania obecności intruza. Nie są szybkie, ale za to wytrzymałe, posiadają doskonałą orientację w terenie. Pochodzenie nazwy rasy nie jest do końca jasne.

W “Panu Tadeuszu” ogary “grają”, “krzyczą”, “straszą”, “ujadają”, “wrzeszczą”. Każdy z tych terminów oznacza inny rodzaj brzmienia psich głosów. Zachowania psów gończych , zostały zinterpretowane w poemacie w sposób fachowy i precyzyjny: ogary “doławiają się”, “wpadają na trop”, “gonią”, “gonia na oko”, “ dochodzą (zwierza) itp.
Wyżeł [2]

Niedołęgi! He, Bracie! To wyżla rzecz tropić [ks. VII, w. 99]

Czego Asan jak wyżeł tropił pole dworem? [ks.VIII w 404]

Wyżeł to pies myśliwski charakteryzujący się stójką właściwą tylko tej grupie psów. Współcześnie tresowane wyżły skradają się do zwierzyny i wystawiają ją stojąc. Dawniej wyżeł wystawiał ptasznikowi zwierzynę, zwykle kuropatwy lub przepiórki, ten puszczał nad stadkiem ptaka łowczego lub jego imitację, by znieruchomiało i nakrywał je siecią. Mickiewicz w powyższych dwóch cytatach przypisał wyżłowi przyrodzoną właściwość “tropienia”, czyli wyszukiwania zwierzyny. Czego Asan jak wyżeł tropił pole dworem? – pyta Tadeusza Sędzia, a Kropiciel stwierdza: wyżła rzecz tropić. Wyżły używa się ich do polowań na ptactwo i drobną zwierzynę, zarówno na suchym polu, w wodzie oraz w lesie. Zadaniem psów takich jak ogary, wyżły, brytany, “pijawki”, czy pospolite kundli, jest prowadzenie (wystawienie) zwierzyny na strzelców.
Pijawki [1]

Dwie pijawki, które w całej okolicy słyną
Pies zowie się Sprawnikiem, a suka Strapczyną.
Zakneblować im pyski, zawiązać je w miechy
I przystawić je tutaj konno dla pośpiechu [Ks. III w. 750-753]

Pijawki to rodzaj psów angielskich, małych i silnych, zwanych "pijawkami", służą do łowów na grubego zwierza, szczególniej niedźwiedzia.
Królik domowy – Oryctolagus cuniculus [7]

Na ten świst rój królików spod ziemi wytrysnął.
Jako narcyzy nagle wykwitłe nad trawę,
Bielą się długie słuchy; pod nimi jaskrawe
Przeświecają się oczki, jak krwawe rubiny
Gęsto wszyste w aksamit zielonej darniny.
Już króliki na łapkach stają, każdy słucha,
Patrzy, na koniec cała trzódka białopucha
Bieży do starca, liśćmi kapusty znęcona,
Do nóg mu, na kolana skacze, na ramiona;
On sam biały jak królik lubi ich gromadzić,
Wkoło siebie i ręką ciepły ich puch gładzić [ks. VI, w. 584-594]

Królik to polska nazwa zwyczajowa zajęczaków z rodziny zającowatych. Mianem tym określa się zwierzęta należące do rodzajów. Sylvilagus i Oryctolagus, przypominające wyglądem dobrze znanego królika domowego

Królik jest najlepszym przykładem grupy ssaków, do której zalicza się też konia, a której rozprzestrzenienie się i sukces jako gatunku został nienormalnie powiększony w skutek działania człowieka. Zasługa wyhodowania w Europie pierwszych oswojonych królików przypada, głównie francuskim mnichom. W XVI. w zaczęto wyróżniać rasy według koloru futra i wielkości ciała. Króliki posiadają duży potencjał rozrodczy. W warunkach klimatu europejskiego od lutego do sierpnia-września samica królika daje 3-5 miotów, co stanowi około 25 osobników rocznie. Mięso królicze znajdowało się często na staropolskim stole.
Szczur wędrowny - Rattus norvegicus [2]

Niby dusza czyścowa; z podziemu przez dziury
Wyskakiwały na kształt potępieńców szczury
Gryzą, piją; czasem w kącie zapomniana
Puknie na toast duchom butelka szampana [ks. V, w. 796-799]

Lgnąc do ściany, czatował jako kot na szczury [ks. IX, w. 324]

Szczur wywodzi się z Azji południowo-wschodniej. Jako gatunek synantropijny rozprzestrzenił się na całym świecie. W wielu miastach populacja tego gryzonia może przewyższać liczbę mieszkańców. Najchętniej zamieszkuje piwnice, kanalizację, magazyny i składy. Chętnie przebywa w okolicy wody, dobrze pływa. Jest wszystkożerny, ale korzysta w dużym stopniu z pokarmu zwierzęcego. Aktywny całą dobę, najbardziej w nocy.

Szczur w domu – zapowiedź urodzaju. Przysłowie: “Nie wypędzaj szczura z domu, bo to błogosławieństwo plonu”. Plaga szczurów (w folklorze) – zapowiedź wojny.
II
Zwierzęta dzikie i zwierzyna łowna

A za tą mgła na koniec (jak wieść gminna głosi)
Ciągnie się piękna okolica,
Główna królestwa zwierząt i roślin stolica [ks. IV, w. 509-511]

Słychać, że tam w stolicy, między zwierzętami
Dobre są obyczaje, bo rządzą się sami;
Jeszcze cywilizacją ludzką nie popsuci [ks. IV, w. 542-544]

Przez zwierzynę łowną rozumiemy jadalne zwierzęta żyjące w stanie swobody naturalnej na polach i w lasach. Dzieli się ją na zwierzynę grubą, drobną, drapieżniki oraz ptactwo łowne.

Myślistwo było, od zarania dziejów Polski, rozrywką królów, możnych i składnikiem szlacheckiej obyczajowości. Był to sport prawdziwie rycerski, bowiem polowano przeważnie konno. Polowanie na “grubą zwierzynę” (niedźwiedzie, dziki, żubry) nie było sportem bezpiecznym. Ranne zwierzę czasem atakowało myśliwego, raniąc lub zabijając konia, na którym siedział. Trzeba wiec było walczyć z rozjuszonym zwierzem wręcz, co wymagało wielkiej sprawności fizycznej, siły i odwagi. Dużo emocji dostarczało polowanie na wilki, irysie, mniejszych znacznie, na zające i dzikie ptactwo. Brak jest źródeł potwierdzających udział Mickiewicza w polowaniach w okresie wileńsko-kowieńskim Istnieje natomiast dokumentacja związana z wielkopolskimi polowaniami Mickiewicza w trakcie pobytu i wizyt w tamtejszych dworach ziemiańskich i arystokratycznych.

Zwierzyna łowna była rozkoszą stołów; stanowiła zdrowy, łatwo strawny pokarm o wyrafinowanym smaku, gdy okaz był młody. W rękach dobrego kucharza dziczyzna stawała się rozkoszą podniebienia. Żadna wystawna biesiada nie mogła obyć się bez dziczyzny.

Zajrzeć straszno, tam siedzą gospodarze lasu: Dziki, niedźwiedzie, wilki; u wrót leżą kości.
Na pól zgryzione jakiś nieostrożnych gości.
Czasem wymkną się w górę przez trawy zielenie,
Jakby dwa wodotryski, dwa rogi jelenie [ks. IV, w. 62-66]

W samym środku (jak słychać) maja swoje dwory
Niedźwiedź, dzik – gospodarze lasu,
Dawny Tur, Żubr i Niedźwiedź, puszcz imperatory.
Około nich na drzewach gnieździ się Ryś bystry
I żarłoczny Rosomak, jak czujne ministry;
Dalej zaś, jak podwładni szlachetni wasale,
Mieszkają Dziki, Wilki i Łosie rogale [ks. IV, w. 516-521]
Zwierzyna gruba
Dzik – Sus scrofa [14]

Słychać gdzieniegdzie trzask drzew, strzały, psiarni granie,
A wtem dojeżdżacz dzika ruszył niespodzianie [ks. II, w. 731-732]

Tarajewicza znałem, co idąc na dziki,
Nie brał nigdy innego oręża prócz piki [ks. II, w. 795-796]

Dzik, to obok jelenia i sarny, najpopularniejsze zwierzę łowne lasów Europy Środkowej. Jest mocno zbudowanym czworonożnym ssakiem o krótkiej szyji. Stare odyńce osiągają w naszych legowiskach wagę do 200 kg. Młode dziki nazywane warchlakami lub pasiakami już krótko po urodzeniu są pełnymi życia urwisami. Wskutek wysokiego wśród dzików przyrostu naturalnego mogą być uciążliwymi szkodnikami w gospodarstwach rolnych. Buchtują nie tylko na powierzchniach świeżych zasiewów, ale niszczą łany zbóż, zagony ziemniaków i innych roślin okopowych, pola koniczyny, lucerny i roślin strączkowych. W lesie spełniają pożyteczną rolę, zjadają szkodliwe insekty, padlinę drobnych zwierząt. Są szczególnie pożyteczne przy masowych pojawach gryzoni. Rozdrażnione zarówno lochy jak i odyńce stają się niebezpieczne. Polowanie na dzika było niegdyś ze względu na niebezpieczeństwo, wysoko cenione. Na samym początku dzik był pędzony, a gdy został już rozdrażniony, osaczony przez psy, pieniącego się ze wściekłości w dosłownym tego określenia znaczeniu zwierza, myśliwy kłuł oszczepem i dopiero potem skuwał sztyletem lub dużym myśliwskim nożem. Mięso dzika gościło na polskich stołach: Inni na różny sadzą ogromne pieczenie

Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie [Ks XI, w. 137-138].

I mignie między drzewa zwierz żółtawym pasem,
jak promień kiedy wpadłszy gaśnie między lasem [ks. IV, w. 67-68]

Dla myśliwych dzik był groźniejszy od niedźwiedzia. Przysłowie: “Gdy idziesz na niedźwiedzia – gotuj łoże, gdy na dzika – gotuj mary (niedźwiedź może cię poranić, dzik – zabić).
Jeleń szlachetny, łania – Cervus elaphus [5].

Czasem wymkną się w górę przez trawy zielenie,
Jakby dwa wodotryski, dwa rogi jelenie [ks. IV, w. 65-66]

Jeleń zgrzybiały, gdy już ledwie nogi suwa [ks. IV, w. 636-638]

Zwierz uszczuty zda mu się być psem, nie jeleniem
Jak to? – krzyknął Kiryło – to śmiałbyś hultaju,
Znać się lepiej na łowach i zwierząt rodzaju [ks. II, w. 636-638]

W oczach myśliwych, leśników, i zwykłych ludzi jeleń europejski, nazywany też jeleniem szlachetnym, uważany jest za najszlachetniejsze zwierzę naszych lasów. Barwa zimowej sierści to przebijający przez szarość matowy brąz, jego suknia letnia lśni czerwonobrązowo. Jelenia prześladuje niemała liczba krwiożerczych owadów i pasożytów. By zmniejszyć stwarzane przez nie cierpienia, jelenie tarzają się chętnie i długo w błotnistych kałużach. W języku myśliwskim nazywa się to babraniem w babrzysku. Jeleń jest pożytecznym zwierzęciem. Poroża i zrzuty są pożądanym surowcem dla guzikarstwa. Wielkość i kształt poroża zależą od wieku jelenia, stanu odżywiania, zdrowia, miejsca w hierarchii stada. U tzw. kapitalnego byka jelenia poroże ma najczęściej 12-14, a nawet powyżej 20 odnóg. Takie trofeum jest wyjątkowo cennym obiektem pożądań każdego myśliwego. Skórę jelenia przerabia się na skórę użytkowe, zaś górne kły zwierzęcia oprawia są w metale szlachetne i pod nazwą jelenich grandli sprzedaje jako biżuterię. Mięso jelenia było także spożywane na szlacheckich stołach: Inni na różny sadzą ogromne pieczenie
Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie [Ks XI, w. 137-138].
Łoś – Alces alces [2]

Za moich, panie czasów w języku strzeleckim
Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk zwany był zwierzem szlacheckim [ks.I, w.800-801]

Dalej zaś, jak podwładni szlachetni wasale,
Mieszkają Dziki, Wilki i Łosie rogale [ks.IV w 520-521]

Łoś to szeroko rozpowszechnione zwierzę w północnej Euroazji. Wykazuje znakomite przystosowanie do przebywania w podmokłych lasach i na obszarach bagnistych. Ulubionym żerem łosi są miękkie drzewa liściaste, odgryzają gałązki, liści i młode pędy, nie gardzą też roślinami wodnymi i wodorostami. Wyrządzają duże szkody w lesie, w zimie zjadają w dużych ilościach korę młodych drzew liściastych – takie ogryzanie kory nazywane jest “spałowaniem”. Gdy wybierają obszar pól uprawnych na żerowisko, stają się szkodnikiem.
Sarna - Capreolus Capreolus [2]

Rwał w pole, słuchy wytknął jak dwa różki sarnie [ks. IV, w. 935]

Sarna - w Europie środkowej najmniejszy i najliczniej występujący dziki gatunek zwierząt kopytnych. Poroże kozła, inaczej rogacza, nosi myśliwską nazwę parostków, jest corocznie zrzucane. Zimowa i letnia suknia saren różni się wyraźnie od siebie, kolorem, budową i układem włosów. Letnia ma na stronie grzbietowej barwę żółtoczerwoną lub czerwonobrązową, na brzuchu ochrowożółtą. Sarna żyje na obszarach leśnych na nizinach i w górach, doskonale przystosowała się do terenów rolniczych. Głównym jej naturalnym wrogiem jest lis.

Natenczas Wojski chwycił na taśmie przypięty
Swój róg bawoli, długi cętkowany, kręty (…)
I zagrał róg jak wicher, niewstrzymanym dechem (…)
Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało,
Że Wojski wciąż gra, a to echo grało.
Zadął znów; myśliłbyś, że róg kształty zmieniał
I że w ustach Wojskiego to grubiał to cieniał [Ks. IV, w. 660-681]

Rogi pustorożców – bydła domowego, owiec, kóz, żubrów, bawołów, antylop są potężną bronią, zwłaszcza u samców i symbolizują siłę, potęgę. Rogi jeleni i saren to zaszczytne trofeum, wieszano je na ścianach jako ozdobę i dumę gospodarza, jeśli sam je zdobył.

Ściany bez żadnych ozdób, ale mur chędogi
Sterczały wkoło sarnie i jelenie rogi
Z napisami: gdzie, kiedy te łupy zdobyte;
Tuż myśliwców herbowe klejnoty wyryte
I stoi wypisany każdy po imieniu [Ks. I, w. 294-299]

Sarna to także znakomite mięso: Inni na różny sadzą ogromne pieczenie
Wołowe, sarnie, combry dzicze i jelenie [Ks XI, w. 137-138].
Tur - Bos primigenius [1]

Na samym środku (jak słychać) mają swoje dwory
Dawny Tur, Żubr i Niedźwiedź, puszcz imperatory [ks. IV, w. 516-517]

Tur - wymarły gatunek ssaka z rzędu parzystokopytnych, przodek niektórych ras bydła domowego Bos taurus. Z opisów w starych kronikach i zachowanych drzeworytów wynika, że był bardzo podobny do dużych ras bydła. Jego przodkowie pojawili się w Europie w epoce lodowcowej. Pierwotnie występował w kilku odmianach na obszarach leśnych Azji i Europy oraz na północy Afryki. Tury znikły najpierw z Europy Zachodniej, koło X wieku z Francji, między XI i XII wiekiem z Niemiec. W XIV wieku żyły już tylko na Mazowszu. Przywilej polowania na nie należał wyłącznie do rodów książęcych. Od początku XV wieku główna ostoja turów, Puszcza Jaktorowska, jest specjalnie chroniona na mocy traktatów książęcych. Mimo tego, wedle lustracji z 1557 roku, w puszczy żyło zaledwie 50 turów, w 1559 roku - 24, w 1601 roku - tylko cztery. Ostatnia samica padła z przyczyn naturalnych w 1627 roku. Pierwotnie przypuszczano, iż przyczyniła się do tego choroba, którą tury zaraziły się od bydła wypasanego w pobliżu puszczy przez miejscową ludność. Dzisiaj coraz częściej mówi się, iż potencjalna choroba, choć dla bydła wcale nie musiała być groźna, trafiła na podatny grunt: małą, odizolowaną populację, która straciła naturalne możliwości krzyżówek genetycznych i możliwość adaptowania się do nowych warunków.

Wymiary tura to: ok. 3,2 m długość tułowia z głową; ogona: 1,4 m; wysokość w kłębie: 1,9 m; waga do 800 kg. Znaczna różnica między wielkością samców i samic (samice mniejsze). Sierść brunatnoczarna, jaśniejsza pręga na grzbiecie, na czole kędzierzawa. Rogi długie, kręcone, dochodzące do 80 cm długości, skierowane ostrzem na boki.
Żubr nizinny – Bison nonasus nonasus [4]

Zbudował miasto Wilno, które w lasach siedzi
jak wilk pośród żubrów, dzików i niedźwiedzi. [ks. IV, w. 11-12]

Żubr pierwszy raz w życiu
Zląkł się i uciekł w głębszym schować się ukryciu [ks. XI, w. 65-66]

W czasach prehistorycznych, aż do średniowiecza, żubry były szeroko rozpowszechnione na naszych ziemiach, potem zaczęło ich ubywać aż zostały wybite w swoich ostatnich ostojach, w Puszczy Białowieskiej (1919 r.). To, że dziś znowu żyją dziko na swobodzie, zawdzięczamy ogrodom zoologicznym, które uchroniły ostatnie osobniki od całkowitego zaginięcia. Niegdyś żyły w Europie dwa gatunki dzikiego bydła: tur na terenach otwartych i żubr w puszczach. Dawno już zginął w Europie ostatni tur, a po I wojnie światowej wpadł w ręce kłusowników ostatni żubr. Zabicie żubra uchodziło niegdyś za wyjątkowo bohaterski czyn. Rogi ubitych żubrów i turów oprawiano szlachetnymi metalami i używano jako naczynia do picia.
Drobna zwierzyna łowna

Polowanie z chartami na zające, rodzaj łowów najbardziej chyba znanych Mickiwiczowi został w “Panu Tadeuszu” przedstawiony w sposób tendencyjny, z historyczno-łowieckiego punktu widzenia – nieprawdziwy[4].
Zając szarak – Lepus europaeus [31]

Trudno dojrzeć szaraka, zwłaszcza wśród kamieni
Dawno już nie był w polu; na szarej przestrzeni
Pokazał mu pan Sędzia; siedział biedny zając,
Płaszcząc się pod kamieniem, uszy nadstawiając [ks. II, w. 89-92]

Zając szarak jest znanym zwierzęciem w całej Europie. Wszyscy znamy jego “słuchy ”- długie uszy, oraz “omyk” (w żargonie łowieckim dziesięciocentymetrowy zajęczy ogon), z wierzchu czarny, od spodu biały. Jego mięso było przysmakiem, bardzo cenioną odmianą dziczyzny, a sierść służyła do wyrobu filcu.

Zając, jak sądzono śpi z otwartymi oczami, stąd uczyniono go atrybutem czujności. Symbolizuje szybkość i szybko mijające chwile życia. Przysłowia: “Już zając za górą (tj. już za późno, już po wszystkim); “robota nie zając” (tj. nie ucieknie). Rzecz mało warta: Szkoda ust dłużej suszyć kłótnią o zająca [ks. II, w. 806].
Drapieżniki
Borsuk – Meles meles [1]

Ogiński sto włók lasu raz przegrał o wilka;
Niesiołowskiemu borsuk kosztował wsi kilka, [ks. II, w. 801-802].

Zwierz niedźwiedziopodobny o brązowoszarym grzbiecie, którego czarne pasy na białej głowie sprawiają wrażenie cienia rzucanego przez cienkie drzewka. Jest niezwykle przywiązany do miejsca urodzenia – często na swoją zgubę. Aktywny głównie o zmierzchu i nocą . Podobnie jak niedźwiedź i dzik ryje wydłużonym pyskiem w darni, na świeżo zaoranych polach, ściółce leśnej w poszukiwaniu owadów robaków, ślimaków i larw owadów. Poluje na węże i jaszczurki, nie gardzi grzybami, zjada jaja ptaków.
Lis – Vulpes vulpes [8]

Jak lis bywalec, gdy woń słoniny wabi [ks. VI, w. 297]

Zasięg występowania lisa rozciąga się na całą Europę. Wszędzie tam, gdzie występuje, jest znany jako chytry rozbójnik, złodziej drobiu. Jest zabijany z powodu cennego futra. Aby oszukać ofiary lub prześladowców, potrafi udawać martwego. To instynktowne zachowanie od tysiącleci mylnie uznawano za świadomy podstęp. Do chytrości lisa odnoszą się legendy i baśnie, zajmuje się nim często literatura.
Niedźwiedź brunatny – Ursus arctos [16]

On, odetchnąwszy nieco, rzekł: “Niedźwiedź , Mospanie!”
Resztę wszyscy odgadli: że zwierz z matecznika [ks II w 735-736]

Niedźwiedź - gatunek powszechnie znany. Warto wspomnieć, że występują niedźwiedzie płowożółte, jasno i ciemnobrązowe, a nawet czarne. Prowadzi samotny tryb życia. Powolnie lub w razie potrzeby szybszym galopem penetruje rozlegle obszary w poszukiwaniu pokarmu, zwykle trzyma się stałych ścieżek. Tylko w okresie godowym spotyka się niedźwiedzie w parach. Gdy zbliża się zima, szuka sobie kryjówki, możliwie niedostępnej dla ludzi i zwierząt, i udaje się na zimowy spoczynek czerpiąc energię z wewnętrznych rezerw tłuszczu powstałych w wyniku obfitego objadania się w okresie jesiennym.

W księdze IV czytamy opis polowania na niedźwiedzia:

Ryknął niedźwiedź i echem napełnił las cały.
Ryk okropny! boleści, wściekłości, rozpaczy;
(...) Aż z gęstwiny, jak z chmur, wypadł niedźwiedź na kształt gromu;
Wkoło psy gonią, straszą, rwą; on wstał na nogi
Tylne i spojrzał wkoło, rykiem strasząc wrogi,
i przedniemi łapami to drzewa korzenie,
to pniaki osmalone, to wrosłe kamienie
rwał, waląc w psów i ludzi; aż wyłamał drzewo,
(...) Niedźwiedź wyskoczył w górę jak kot przed chartami [ks. IV, w. 613-614; 627-632]

Niedźwiedź symbolizuje siłę ,ale i głupotę, niepotrzebne narażanie się. Głupi niedźwiedziu, gdyś w mateczniku siedział, nigdy by się Wojski o tobie nie dowiedział [ks. IV, w. 566-567].

Niedźwiedzia przysługa – przysługa nie w porę, przynosząca szkodę, jak w bajce o niedźwiedziu żyjącym w przyjaźni z pustelnikiem, którego, gdy ten spał, zabił uderzeniem łapy, chcąc mu troskliwie spędzić muchę z czoła.

Powyższe cechy nie wpływają na to, że uważany jest za najdostojniejszą zwierzynę łowną. Jego skóra-futro to cenne trofeum myśliwskie. Zabicie niedźwiedzia było zastrzeżone dla szlachetnie urodzonych, dlatego między innymi myśliwi podczas wieczerzy tak boleśnie przeżywali fakt, iż to właśnie Robak

Wyrwawszy się Bóg wie skąd, jak Filip z konopi,
Przepisał wszystkich strzelców powiatu? O wstydzie!

Obława na niedźwiedzia, a więc rodzaj łowów, w których Mickiewicz raczej nie uczestniczył otrzymała w poemacie najwyższą nobilitację, czego pośrednim skutkiem bywają osobliwości natury nie tylko myśliwskiej, ale również przyrodniczo-zoologicznej[5]. Powstaje pytanie skąd u Mickiewicza tak znajomość łowieckiego słownictwa, frazeologii i terminów. Skąd taka precyzja i wyczucie w fachowym nazywaniu akcesoriów myśliwskich i zachowań zwierzyny, myśliwych i psów. Nie ma na to dobrej odpowiedzi
Wilk – Canis lupus [13]

Za moich, panie, czasów, w języku strzeleckim
Dzik, niedźwiedź, łoś, wilk zwany był zwierzem szlacheckim,
A zwierzę nie mające kłów, rogów, pazurów
Zostawiono dla płatnych sług i dworskich ciurów [ks. I, w. 800-803]

Wilk europejski jest zwykle szarobrązowy, latem przybiera odcień rudawy, a długowłose futro zimowe matowoszare. Aktywny głównie od zmierzchu do świtu penetruje rozległe obszary, podejmuje wyprawy na duże odległości. Głodne osobniki przemierzają w ciągu jednej nocy 50 km. Wilki żyją w grupach zwanych watachami. Gdy poluje w stadach, zagraża nawet dużym zwierzętom. Często występuje w literaturze, baśniach i legendach.

Przysłowia: “Nie wywołuj wilka z lasu”; “O wilku mowa” (a wilk tuż), “O wilku mówiono w izbie, a wilk tuż siedział na przyzbie” (“Koza, kózka i wilk” Mickiewicza). Przysłowie: “Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka”.

Wielkim nieszczęściem dla wielu polskich wsi, jeszcze nie tak dawno, były stada wilków. Często w lutowe noce słychać było wycie zgłodniałych wilków, które podkradały się pod ludzkie zagrody, podkopywały pod obory i chlewki, starając znaleźć jedzenie. Ludzie wtedy wychodzili przed dom z gromnicą, która, jak wierzono była dla wilków postrachem. W chwili zagrożenia modlono się także do św. Mikołaja, któremu przypisuje się sprawowanie władzy nad wilkami.

A na Gromniczną, gdy się z kniei zwłóczą
I jak rabusie po polach rozłażą,
Za łupem węszą, a złowrogo mruczą
I między sobą na śniegu się swarzą,
I głodnym zębem kłapią,
I dookoła robią wyprawę na uśpione sioła,
Panienka Święta staje im na drodze z gromnicą w ręką,
Wśród tumanów śniegu, i wilcze stada zatrzymuje w biegu.
(wiersz nieznanego autora)
Inne dzikie zwierzęta wymienione w “Panu Tadeuszu”
Bobak – Marmota bobak [1]

Nie mogły Tadeusza wyciagnąć z posłania
Ubrany padłszy w łóżko, spał jak bobak w norze [ks. IV, w. 97]

Bobak to gryzoń z rodziny wiewiórkowatych. Żyje w dużych rodzinach, zamieszkuje rozległe nory o 2-3 wejściach. Zimą zapada w sen. Aby przetrwać zimę objada się podczas ciepłych miesięcy przybierając na wadze nawet dwukrotnie. Żywi się ziołami, trawami korzeniami roślin.
Rosomak – Gulo gulo [1]

Około nich na drzewach gnieździ się Ryś bystry
i żarłoczny Rosomak, jak czujne ministry [ks. IV, w. 518-519]

Należy do rodziny łasicowatych, wraz z piętnastocentymetrowym ogonem liczy sobie ponad 1 m długości i waży do 30 kg. Umaszczony brązowo, ma ponad oczami i na zadzie szerokie jasne przepadki, poluje na wszelką zwierzynę do wielkich kopytnych włącznie. Poluje na cielęta jeleni i łosi, ale potrafi zabijać nawet dorosłe łosie i jelenie skacząc im na kark i przebijając tętnicę szyjną. Pływa, wspina się, biega, skacze. Jest bardzo żarłoczny
Ryś – Lynx lynx [2]

Około nich na drzewach gnieździ się Ryś bystry [ks. V, w. 518]

I Klucznik był podobny rysiowi rannemu ]ks. X, w. 470]

Największy z europejskich kotów. Jego cechami charakterystycznymi są pędzelki z włosia wydłużające uszy, bokobrody, cętkowane futro i krótki, tępo zakończony ogon. Trzy powody doprowadziły do bezlitosnego prześladowania rysia. Pierwszy i najistotniejszy to znaczące szkody łowieckie jakie powoduje, drugi cenne futro, a trzeci to mięso, kiedyś wysoko cenione. Ryś preferuje tereny leśne i krzewiaste, daleko leżące od osiedli ludzkich. Jest aktywny po zmierzchu i nocą. Zjada mniejsze zwierzęta, jest niebezpieczny dla wypasanej w lesie trzody, unika kontaktu z rosomakiem. Zwykle podkrada się do swojej ofiary po ziemi i skacze na nią. Ma niezwykle wyostrzone zmysły, może wydawać różnorodne odgłosy, od warczenia i parskania poprzez ostrzegawcze pomruki do wabiącego kwilenia i zadowolonego mruczenia. Futro rysia podlega dużej zmienności w zależności od wieku zwierzęcia oraz pory roku.
Wiewiórka pospolita – Sciurus vulgaris [2]

Bliżej siedzi wiewiórka, orzech w łapkach trzyma,
Gryzie go; zawiesiła kitkę nad oczyma,
Jak pióro nad szyszakiem u kirasyjera;
Chociaż tak osłoniona, dokoła spoziera;
Dostrzegłszy gościa, skacze gajów tanecznica
Z drzew na drzewa, miga się jako błyskawica;
Na koniec w niewidzialny otwór pnia przepada, [ks. IV, w. 73-79]

Znamy około 40 podgatunków wiewiórki pospolitej zasiedlającej Euroazję. Jest jednym z charakterystycznych zwierząt naszej ojczyzny. Rzuca się w oczy poprzez swój dzienny tryb życia w koronach drzew i charakterystyczne ubarwienie przyciągające uwagę ludzi, łatwo zdobywa ich sympatię. Wiewiórka, ilekroć w grę wchodzi orzech, potrafi pokonać niemal każdą przeszkodę, lecz jest przy tym rozważna, co chwila przerywa jedzenie, by się rozejrzeć, czy nie czyha na nią niebezpieczeństwo ze strony psów, kotów czy jastrzębi. Stała się bohaterką legend, baśni i wierszyków. Nie mógł jej pominąć również Mickiewicz.
III
Ptaki – Aves [36]

Ptaki stanowią drugą pod względem liczebności grupę zwierząt wymienionych w “Panu Tadeuszu”. Mają dobrze rozwinięty zmysł wzroku i słuchu, a zdolność do lotu umożliwia im pokonywanie znacznych odległości w poszukiwaniu pokarmu. Można je bez trudu poznać po piórach, gdyż upierzenie jest cechą odróżniającą tę grupę od innych. Ze względu na sposób odżywiania dzielimy ptaki na roślinożerne, mięsożerne, rybożerne i wszystkożerne. Istnieją oczywiście inne podziały, jak np. na ptaki osiadłe, przylatujące na lato i zimę, migrujące i zalatujące.

Śpiew skowronka, słowicze trele, kukanie kukułki czy pohukiwanie sowy to głosy ptaków, które bez trudu rozpoznajemy wśród szumu i szelestu wiatru grającego na liściach drzew i traw, jako jeden z elementów symfonii skomponowanej przez maturę.

Ptaki również ze sobą utrzymują kontakt przez trele, ostrzegając przed niebezpieczeństwem lub wabiąc partnerkę. W maju o wschodzie słońca wszędzie rozbrzmiewa ptasi śpiew. Najpierw powietrze przeszywa krzyk kosa a zaraz potem daje się słyszeć śpiew drozda. Wkrótce w całej okolicy dźwięczą ptasie trele, szczebioty i świergotania samców. Każdy śpiewak musi się obudzić i jak najwcześniej rano zacząć trele, by nie utracić zdobytego terytorium. W ten sposób rozgłasza swe prawo do kawałka lasu czy łąki. Choć wiele ptaków łatwo rozpoznać po ich głosie, niektóre zmieniają sposób śpiewania lub używają zupełnie różnych dźwięków, by wyśpiewać pieśń miłosną.

Bo zbyt często słyszano krzyk złowieszczych ptaków,
które na pustych polach gromadząc się w kupy,
ostrzyły dzioby, jakby czekając na trupy [ks. VIII, w. 120-122].

Patki to stworzenia, którym przypisywano działalności wróżebną. Tak było zapewne i w czasach Mickiewicza. Wróżono sobie z kukania kukułki, wyczytywano zapowiedź pogody z lotu jaskółki i z piania koguta. Na zapytanie: Skąd wiesz?, odpowiadamy: “Mały ptaszek mi to powiedział”.
Bocian – Ciconia ciconia [2]

Bocian to symbol wiosny:

Bo już bocian przyleciał do rodzimej sosny
I rozpiął skrzydła białe, wczesny sztandar wiosny [ks. XI, w. 23-24]

Występuje w środkowej i wschodniej Europie. W Polsce zasiedla niziny i nielicznie pogórze. Spotkać go można na trenach otwartych lub półotwartych z grupami drzew lub pojedynczymi drzewami i niezbyt wysoką roślinnością zielną; mogą to być wilgotne nadrzeczne łąki, pola, bagna lub moczary. Gniazda zakłada w obrębie osiedli ludzkich na dachach, kominach, wieżach, słupach i drzewach poza osiedlami. Żywi się drobnymi gryzoniami, chrząszczami, dżdżownicami, kretami, żabami, wężami i rybami. Jest ptakiem wędrownym przylatuje w marcu, kwietniu, odlatuje w sierpniu, wrześniu.

Bocian w języku ludowym zwany jest boćkiem, busłem lub wojtkiem. “Bociana sprowadzić” – znaczyło szczęście sprowadzić na dom. Toteż zarówno u szlachty, jak ludu zaciągano w tym celu na szczyty dachów i wierzchołki drzew stare brony i koła wozowe z wiechciami barłogu, a niekiedy i jakiś błyszczących przedmiotów – czytamy w encyklopedii staropolskiej Glogera.

Gdy w końcu sierpnia bociany zbierały w liczne gromady lud nazywał to sejmikiem bocianów, a gdy koło św. Józefa przylatywały mówiło się o nich, że resztki zimowego śniegu przynoszą na skrzydłach, stąd przysłowie: “Albom ja bocian, żebym świat czyścił”. “Gdzie bocian tam pokój”, “Jak bocian przyleci możecie na dwór wyjść dzieci”.

“Na Zwiastowanie bocian na gnieździe stanie” mówi inne dawne powiedzenie, bo w tym dniu oczekiwano na polskiej wsi przylotu bocianów, witano przyjaźnie. Od wieków bocian na naszej ziemi był symbolem sytości, gospodarności oraz rodzinnego szczęścia. Wieś polska darzy bociany szczególną serdecznością, każdy jest szczęśliwy, gdy na jego domu lub w pobliżu bociany zakładają gniazdo. Do Polski nadal bociany przylatują chętnie. Budują gniazda w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka, czego nie czynią inne ptaki. Dlaczego? Na to pytanie ornitolodzy nie potrafią odpowiedzieć.
Cietrzewie [1]

Ci skubią stosy ptastwa;lecą puchów chmury,
Obnażają się głuszce, cietrzewie i kury [ks. XI, w. 139-140]

Cietrzewie są blisko spokrewnione z głuszczami, zamieszkują bagna, wrzosowiska, rzadkie brzeziny na nizinach. Są czarne z niebieskim połyskiem, wygięte na boki zewnętrzne sterówki tworzą poziomą “lirę”. Samica cietrzewia ma lekko rozwidlony ogon. O świcie cietrzewie zbierają się na wspólne toki. Z wyciągniętą i nastroszoną szyją drepcząc w koło, rozkładając ogon i świecąc pękiem białych pokryw podogonowych, wydają przy tym serię bulgoczących dźwięków przerywanych głośnym “czuchotaniem”, które brzmi jak “cuszczszyyy” i przywabia samice.
Czapla - Ardeidae [3]

Konfederatka biała, a na niej pęk gruby,
Drogich piórek; były to białych czapel czuby [ks. XI, w. 223-224]

Czaple zamieszkują głównie środowiska wodno-błotne. W Polsce gnieździ się ich 5 gatunków, a 3 dalsze nieregularnie zalatują. Podstawowym pokarmem czapli są ryby, jak i inne zwierzęta, w tym owady. Charakterystyczną cechą czapli jest występowanie piór pudrowych. Księga X wymienia czaplę białą (Egreta alba), gatunek występujący w cieplejszych krajach, ale czasem zalatujący do Polski. Częściej spotykanym gatunkiem jest czapla siwa (Ardea cinerea) spotykana w strefie pojezierzy, przylatuje w marcu, odlatuje w listopadzie.

Czapla to m.in. symbol mądrości, czujności i ciekawości. Długi dziób czapli, który wszędzie wtyka, uczynił ją emblematem ciekawości, poszukiwania ukrytych mądrości. Siadał przy ruczaju, nieruchomy, schyliwszy głowę nad potokiem, jak czapla wszystkie ryby chcąca pożreć okiem [ks. II, w. 136-138].
Derkacz – Crex crex [3]

Tam derkacz wrzasnąl z łąki, szukać go daremnie,
bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie [ks. II, w. 11-12]

Już trzykroć wrzasnął derkacz, pierwszy skrzypek łąki [ks w VIII w 33]

Derkacz ujawnia swą obecność na bujnych łąkach, rytmicznie powtarzanym dwugłosem, którego odbiciem jest jego łacińska nazwa Crex crex. Z wierzchu jest brązowy z ciemnymi pasami, na spodzie szaro-płowy z brązowymi prążkami na bokach; pisklęta są czarne. Jest ptakiem bardzo skrytym, większą część życia spędza w gąszczu roślin i zobaczyć go jest bardzo trudno. Obecność jego można stwierdzić po charakterystycznym i donośnym głosie przypominającym rytmiczne skrzypienie, od którego ptak wziął swoją nazwę. Dopiero w końcu kwietnia wraca z afrykańskich zimowisk.
Dzięcioł [1]

Dzięcioł na jedlinie
Stuka z lekka i dalej odlatuje, ginie,
Schował się, ale dziobem nie przestaje pukać,
Jak dziecko, gdy schowane woła, by go szukać [ks. IV, w. 69-72]

Dzięcioł – typowy nadrzewny ptak, zamieszkuje nieomal na całym świecie. W Polsce występuje 10 gatunków. Najbardziej znanym jest dzięcioł duży (Dendrocopos major), dzięcioł średni (Dendrocops medius), i dzięcioł czarny (Dryocopus martius). Dzięcioły pełnią istotną rolę w życiu lasu, ponieważ są naturalnym wrogiem niszczących drzewa owadów. Dzięcioł duży to przedstawiciel dzięciołów pstrych, o srokatym, czarno-białym ubarwieniu; jest gatunkiem typowo leśnym, gdzie można usłyszeć jego twarde “kiks”, a na przedwiośniu donośne werble godowego bębnienia. Jak wszystkie dzięcioły żyje samotnie poza okresem godowym, jednakże zimą towarzyszy mu liczny orszak sikor pełzaczy i mysikrólików. Podstawowym jego pokarmem są owady, ale zjada też jagody i nasiona.

Lasy liściaste, zwłaszcza dąbrowy, zamieszkuje chętnie dzięcioł średni, który jest w mniejszym, stopniu “kowalem”. Żeruje na cieńszych gałęziach zadrzewień liściastych i mieszanych, zimą penetruje trzcinowiska.
Gil – Pyrrhula pyrrhula [2]

Aż oto nowe stada, jakby gilów, siewek [ks. XI, w. 35]

I wnet gil, który siedział na wierzchu zegaru,
Trzepiocąc skrzydłem, zaczął ciąć kurantów nuty.[ks.V w 609-610]

Występuje w lesie mieszanym i iglastym o bogatym podszyciu, żywi się nasionami, jagodami pączkami. Jego śpiew jest cichy i trudny do usłyszenia. Gile dość łatwo uczą się naśladowania zasłyszanych dźwięków, zwłaszcza gwizdów. Młode uczą się śpiewu od ojca i przekazują tę umiejętność potomstwu, stąd wiele lokalnych wariantów śpiewu tego ptaka i jego popularność, jako ptaka ozdobnego.
Głuszec – Tetrao urogallus [1].

Obnażają się głuszce, cietrzewie i kury [ks. XI, w. 140]

Głuszec jest ptakiem łownym. Czarniawy samiec o długości ok. 1 m i ciężarze ok. 4 kg, ma czerwone “róże” nad oczami, białawy dziób i czarną brodę. Wieczorem zapada na wybranym do tokowania drzewie, by o świcie wygłaszać swoją, 7-sekundowa pieśń złożoną z przyspieszonego “kłapania”, głośniejszego “korkowania” (jak odgłos wyciągania z butelki korka) oraz końcowego “szlifowania”, podczas którego na chwilę traci słuch; fakt ten wykorzystują myśliwi, by przybliżyć się do ofiary.
Gołąb dziki [3]

Od czasu jak tu żyję z kury i indyki,
Jeden gość, co widziałam, to był gołąb dziki [ks V w 119-120]

Odznacza się krępą budową ciała, stosunkowo małą głową i niewielkim dziobem. Lata dobrze i szybko. Związany z drzewami i skałami. W Polsce występują 4 gatunki dzikich gołębi: sierpówka, grzywacz, siniak i turkawka.
Jaskółka – Hirundo [5]

Już w las ciągną, podobne wznoszącej się chmurze.
Ostatnia z ptaków, lotem nieścigłym zuchwałą jaskółka,
czarny obłok przeszywa, jak strzała. Wreszcie spada jak kula [Ks. X, w. 40-43]

Gromadziły się ponad wodami jaskółki
ziemi zmarzłej brały błoto na swe domki [ks. X, w. 26-27]

Jaskółka - zwiastun wiosny cieszy się niezmierną sympatią z powodu pięknego wyglądu, miłego sposobu bycia i pożytecznej działalności jako łowca owadów. Istnieje przekonanie, że przepowiada pogodę. Jeśli lata nisko, będzie padał deszcz. Ugania się wtedy za owadami, które przy spadku ciśnienia powietrza schodzą bliżej ziemi. Można wtedy dostrzec i podziwiać kunszt ich lotu. Lecąc jak strzała nisko nad ziemią, nagle tuż przed przeszkodą wznoszą się pionowo, skręcają ostro i wnet znikają z oczu. Budowa ich ciała jest dostosowana do akrobacji. Smukła sylwetka jaskółki bez oporu przeszywa powietrze. Jako typowy łowca owadów ma krótki spłaszczony dzióby. Krótkie nogi służą tylko do siadania na nierównościach gałęzi i ścian. Jaskółki po trzech tygodniach od wyklucia już latają. Rzadko dotykają ziemi, piją w czasie lotu, muskają powierzchnię kałuż, stawów lub rzek. W okresie rozrodu rodzice w locie karmią swoje młode owadami.

Jaskółki wybrały sąsiedztwo człowieka, w pobliżu którego unikają najniebezpieczniejszych wrogów – sokołów. Obory przywabiają ogromne ilości much i innych owadów, a ludzkie budowle są dogodnym miejscem na miejsca lęgowe.

Jaskółcze gniazdo uważa się za dobrą wróżbę dla domu. Opinia ta sprawia, że ptaki te czują się pod okapem (oknówka), w stajni, oborze, na strychu (dymówka) bezpieczne. Jaskółka to prognostyk deszczu lub burzy, gdy nisko lata. Przysłowie: „Kiedy się jaskółka zniża, deszcz się do nas zbliża”.

Jaskółka w “Panu Tadeuszu” to zuchwałość: Lotem nieścisłym zuchwała jaskółka czarny obłok przeszywa jak strzała [ks. X, w. 41-42].
Jastrząb – Accipiter gentilis [3]

Zaś jastrząb, pod jasnemi wiszący błękity,
Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity, [ks. II, w. 17-18]

Jastrząb ma stosunkowo krótkie skrzydła i dość długi ogon, co wskazuje na jego zwinny lot z możliwością wykonywania raptownych skrętów; dzięki temu może polować nawet w gęstych lasach na ptaki, wyłapuje je nawet z krzaków. Na brak bazy pokarmowej nie może narzekać - szerokie skrzydła i potężne mięśnie piersiowe pozwalają mu szybko osiągnąć znaczne przyspieszenie i zdumiewająca zwrotność. Dlatego rezygnuje z wyczerpującego pościgu i zaskakuje ofiary nagłym atakiem, uchwytem silnych szponów, zwykle natychmiast je uśmierca. Jego ofiarami są najczęściej gołębie, sójki i drozdy, wśród ssaków króliki, wiewiórki, bażanty i zające. Ceniony przez sokolników, tresowany do polowania. Ponieważ chwyta też ptactwo domowe i drobną zwierzynę łowną, tępiony jako szkodnik.

Jastrząb w “Panu Tadeuszu” oznacza śmierć, zniszczenie, dzikość, drapieżność, podstęp, przeciwieństwo słabego słowika. Pojawia się niespodzianie, napada na ofiarę z nienacka, z niesłychanym impetem i gwałtownością. Jastrząb (...) ujrzawszy wśród łąk ptaka lub zająca, runie nan z gór jako gwiazda spadająca [ks. I, w. 17-20].
Kania – Milvus [1]

Sposób na jastrzębie i kanie,
albo nowy środek wychowania drobiu – był to ów ogródek [ks. III, w. 35-36]

W Polsce występują dwa gatunki: kania ruda (Milvus milvus) i kania czarna (Milvus migrans). Ten elegancki ptak z rozwidlonym ogonem i rdzawo-czarnobiałym wzorem na spodzie skrzydeł przedstawia wspaniały widok w locie. Łowi drób dlatego jest tępiony. Żywi się gryzoniami i ptakami, większymi owadami i padliną. Obyczaj zdobienia gniazd strzępami papieru szmat i innych “śmieci” występuje w większym stopniu u kani czarnej. Ona w rzeczywistości nie jest czarna, lecz tylko ciemniejsza od kani rudej. Gniazduje zwykle w pobliżu wód.
Kraska – Coracias garrulus [1]

Już głowę odwróciła i wzniosła ramiona
I zrywała się lecieć, jak kraska spłoszona,
I już lekkie jej stopy wionęły nad liściem [ks. III, w. 85-87]

Kraski pokrojem przypominają wrony, lecz mają małe nogi, a stosunkowo długie skrzydła. W ich tropikalnym ubarwieniu z przeważają kolory niebieski i turkusowy. Żyje w lasach i na terenie otwartym, gniazdują w dziuplach albo norach, żywi się różnorodnym pokarmem zwierzęcym. Kraska odzywa się ostrym “rak-rak”, ale przeważnie milczy, czatując na skraju lasu na duże owady i drobne kręgowce. Występuje w całej Europie, w Polsce we wschodniej części, zimuje w północnej Afryce.
Kruk - Corvus corax [1]

Ptaki składają pióra, czworonogi sierści (...)
kruk, gdy już posiwieje, sokół, gdy oślepnie [ks. IV, w. 531, 535].

Kruk to stalowoczarny ptak o długości 64 cm, odżywia się pokarmem roślinnym. Poluje na zwierzęta od dżdżownic po zające, szczególnie przyciąga go padlina. Ma zdolności uczenia się i naśladowania, stąd uważany jest za “najwyżej rozwiniętego umysłowo ptaka”. Licznie występuje w północno-wschodniej części Polski. Gnieździ się na drzewach i skałach, zamieszkuje lasy, góry i skaliste wybrzeża morskie. Przypisuje mu się skłonność do samotnictwa, choć ptaki te trzymają się parami przez całe życie i przez okrągły rok.
Łabędź - Cygnus [1]

Patrzcie Państwo, te białe chmurki, jak odmienne!
Zrazu jak stada dzikich gęsi i łabędzi [ks. III, w. 643-644]

W Europie Środkowej żyją trzy gatunki łabędzi. Najbardziej znany to łabędź niemy (Cygnus olor); gniazduje licznie na pojezierzach, ale spotyka się go na obszarze całej Polski i Litwy. Drugim gatunkiem jest łabędź krzykliwy (Cygnus cygnus) przybywający do naszego kraju z zimowiska znad jezior Dalekiej Północy. Nazwę zawdzięcza dźwięczności swego głosu. Kto raz słyszał dzwoniący chór łabędzi, nigdy nie zapomni tego przeżycia. Jest symbolem piękna, doskonałości, mądrości, czystości.
Orzeł bielik – Haliaetus albicilla [7]

Ówdzie orzeł szerokim skrzydłem przez obszary
zaszumiał strasząc wróble jak kometa cara [ks. II, w. 15-16].

Kiedyś był ptakiem dość licznym w całej Europie. W Polsce do połowy XIX w. gniazdował w całym kraju, obecnie w górach i Mazurach. Zawsze uważano go za symbol męstwa i dzielności. Wszędzie, gdzie występuje w literaturze, legendach, pieśniach, herbach mowa jest o tym gatunku. Należy do rodziny jastrzębiowatych, podrodziny orłów. Rozpiętość skrzydeł wynosi od 195-220 cm. Ma grzbiet ciemnobrunatny, głowę i kark złotawe, spód nieco jaśniejszy, lotki czarne, dziób czarny, palce żółtawe. Żyje z dala od ludzi, żywi się średniej wielkości ptakami i ssakami, nie gardzi też świeżą padliną.

Orzeł, gdy mu dziób stary tak się w kabłąk skrzywi,
Że zamknięty na wieki już gardła nie żywi. [Ks. IV, w. 536-537]

Dzioby wielkich ptaków drapieżnych z wiekiem coraz bardziej zakrzywiają się i na koniec wierzchnie ostrze, zagiąwszy się, zamyka dziób i wtedy ptak umiera z głodu. Tak uważali niektórzy ornitologowie.

Orzeł z powodu siły jest symbolem wojny i władzy, orzeł to również wojsko. Orły napoleońskiej Francji wzorowano na orłach legionów rzymskich. Konie, ludzie, armaty, orły dniem i nocą płyną [ks. XI, w. 46-47].
Puszczyk – Strix aluco [8]

Mości Kluczniku – krzyknął – lub raczej puszczyku [ks. V, w. 614]

Co klucznik, to nie puszczyk, i ja go wystraszę” [ks. V, w. 623]

Sygnalizuje swą obecność przeciągle zawodzącym “puhuhuu” i ostrym “kjuwit” rozlegającym się nocą. Cechuje go krępy pokrój, duża głowa i czarne oczy i charakterystyczne ubarwienie, jak “jodełka” na spodzie. Koloryt puszczyka jest zmienny od szarego po brunatny do rdzawego. Żyje parami w stałych związkach. Występuje w całej Europie. W Polsce jest średnio licznym gatunkiem lęgowym i jednocześnie jedną z najliczniejszych sów krajowych. Spotyka się go na skrajach starych drzewostanów, jak również w pobliżu siedzib ludzkich. Żywi się gryzoniami, gniazda zakłada w przestronnych dziuplach, na strychach, wieżach kościołów. W Polsce występują dwie formy barwne: szara i brązowa.
Raróg – Falco cherrug [1]

Biegali wszyscy za nim jakby za rarogiem [Ks. I, w. 439].

Raróg, ptak z rodziny sokołowatych, jasnogłowy z brązowym wierzchem i mocno kreskowanym spodem. Długość ciała ok. 51 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 118 cm. Żywi się chwytanymi w locie średniej wielkości ptakami, żyje na otwartych, skąpo zadrzewionych terenach, gnieździ się na drzewach. Zamieszkuje południową część Euroazji. W średniowieczu nie był w Europie gatunkiem rzadkim, gdyż należał do najczęściej używanych ptaków łowczych. Ludowe opowieści głoszą, że drobne ptactwo, szczególnie jaskółki, tłumnie uganiają się za rarogami, skąd przysłowie: “Latać jak za rarogiem”.
Sęp – Gyps fulvus [1]

Wznosi nad tumany, jako sęp nad chmury [ks. VI, w. 296]

Sęp to duży ptak padlinożerny z rodziny jastrzębiowatych. Długość jego ciała ok. 110 cm, a rozpiętość skrzydeł od 260 do 289 cm. Głowa i szyja ptaka jest naga, częściowo jedynie pokryta krótkim, miękkim puchem. Na szyi występuje jasnoruda kryza, grzbiet jest szarorudawy, spód jaśniejszy, lotki i sterówki czarne. Gnieździ się na skałach, W Polsce dawniej ptak lęgowy, obecnie sporadycznie zalatujący.
Siewka złota – Pluvialis apricaria [2]

Aż oto nowe stada, jakby gilów, siewek [ks. XI, w. 35].

Nazwa siewki pochodzi od ubarwienia wierzchu ciała w szacie godowej, które wygląda jak obsiane złocistym ziarnem. Samice posiadają biały podbródek i białe plamki na spodzie ciała. W szacie spoczynkowej cały spód ciała jest jasny, brzuch biały, szyja i pierś ma żółtobrązowe kropkowanie. W jesieni brak tych kontrastów. Występuje w Skandynawii, w krajach nadbałtyckich. W Polsce obecnie się nie gnieździ, lecz jest regularnie spotykana na przelotach w czasie od marca do kwietnia, i od lipca do grudnia. Zamieszkuje tundrę i lasotundrę oraz bagna strefy umiarkowanej. Żywi się owadami i innymi drobnymi bezkręgowcami, zjada także jagody.

W księdze III poznajemy dawne ptasznicze techniki maskowania się myśliwych podchodzących siewki na roli:

Tadeusz przecież zważał i w bok strzelał okiem,
I śmiejąc iść prosto, przesuwał się bokiem:
Jak strzelec, gdy w ruchomej, gałęzistej szopie,
Usiadłszy na dwóch kołach, podjeżdża na dropie,
Albo na siewki, przy koniu się kryje,
Strzelbę złoży na siodle lub pod końską szyję,
Niby to bronę włóczy, niby wiedzie miedzą,
A coraz się przybliża, kędy ptaki siedzą,
Tak skradał się Tadeusz [ks. II, w. 334-342]
Skowronek – Alauda arvensis [1]

Tam odezwał się dzwonek nad głową ranny wiosenny dzwonek:
Również głęboko w niebie schowany skowronek [ks. II, w. 13-14]

Skowronek występuje w Polsce bardzo licznie. Jest jednym z gatunków, którym działalność człowieka (stworzenie krajobrazu rolniczego) umożliwiło ekspansję terytorialną. Należy do rodziny wróblowatych, podrodziny śpiewających. Na głowie ma zaznaczony czubek z piór, upierzenie szarobrunatne, plamkowate, brzuch jednolicie białawy. Dzięki ochronnym barwom siedzący skowronek jest trudny do zauważenia. Zamieszkuje otwarte przestrzenie, głównie łąki i pola uprawne, znany z wytrwałego i urozmaiconego śpiewu. Żywi się owadami i nasionami roślin. Jest ptakiem wędrownym, przylatuje do nas wczesną wiosną.

Skowronek – ranny ptaszek, zegar rolnika, zwiastun wiosny.
Sokół wędrowny - (Falco peregrinus). [3]

A z tyłu wiatr jak sokół do kupy je pędzi [ks III w 645]

Nad głowami sokoły i orłowie dzicy [ks IV].

Cecha charakterystyczną Sokołów jest krępe ciało, ostro zakończone skrzydła i wąski krótki ogon. Łączą podczas polowania wysokiej klasy akrobatykę z precyzję i dużą prędkością.

W Polsce występuje 8 gatunków. Najbardziej znanym i jedynym względnie licznym sokołem jest pustułka. Do początków XX stulecia dość licznie występował sokół wędrowny. Sokoły należą do ptaków drapieżnych. Mają charakterystyczny krótki dziób, silnie zgięty, na krańcach szczęki wyraźny wyrostek – “ząb”. Wyjątkowo szybki lot umożliwiają sokołom bardzo ostre skrzydła.

Przy okazji należy wspomnieć o sokolnictwie, bardzo starej gałęzi łowiectwa, zajmującej się zdobywaniem zwierzyny przy pomocą wytresowanych ptaków łowczych. Do nich należą min. sokoły szlachetne, od których sokolnictwo wzięło nazwę. Sokoły były używane w Polsce do łowów od czasów piastowskich. Książęta i magnaci do ich hodowli i obuczania mieli specjalnych ludzi zwanych sokolnikami. Na łowy niesiono wprawnego już w łowach ptaka na ręku. Głowę miał zasłoniętą kapturem, który zdejmowano, kiedy pojawiła się zdobycz. Wówczas ptak wznosił się pod obłoki, krążył nad ofiarą, a potem, jak kamień na nią spadał, zabijał. Na głos sokolnika powracał i otrzymywał od niego pokarm. Prawo posiadania sokoła myśliwskiego tak oznaczało w Polsce szlachcica, jak noszenie szabli u boku. Polowanie z tymi ptakami uchodziło za najwykwintniejszy rodzaj myślistwa, ale było kosztowne.

Sokół to emblemat bystrości, czujności. “Mieć oczy jak sokół”, sokoli wzrok oznacza wzrok doskonały. “Słyszę ciągnące żurawie, których by nie dostrzegły źrenice sokoła (“Stepy Akermańskie”, Mickiewicza).
Szczygieł – Carduelis caruelis[1]

Tak ptasznik patrzy w sidło, kiedy szczygły zwabia [ks. III, w. 706]

Ten ruchliwy, wiecznie żwawy ptak otrzymał w wielu językach nazwę od swego wabiącego głosu, brzmiącego jak “szczyglik”. Charakterystyczną jego cechą są ochrowożółte lusterka na czarnych skrzydłach, rudobrunatny grzbiet i czerwona maska. Lubi żerować na terenach otwartych. Ma ostrzejszy i dłuższy dziób niż u innych gatunków, a wynika to z tego, że żywi się nasionami, pączkami, jagodami. Poszukuje nasion w koszyczkach mniszka, owocostanach szczawiu, łopianu.
Szpak – Sturnus vulgaris [1]

I szpaków, stada jasnych kit i chorągiewek
Zajaśniały na wzgórkach, spadają na błonie [ks. XI, w. 36-37]

Nasi przodkowie mieli w zwyczaju zawieszanie w ogrodach budek lęgowych dla szpaków. Robi się tak do dziś w wielu regionach, żeby mieć w pobliżu te wesołe i miłe ptaki (oczywiście nie wszyscy je za takie uważają). Jednak we wcześniejszych latach szpacze budki lęgowe miały zachęcić ptaki do lęgów, przez co w łatwy sposób można było uzyskać pisklęta szpaków będące kulinarnym przysmakiem.

Upierzenie jesienią mają czarne z białymi i białopłowymi perełkami; wiosną, po wytarciu się perełek – prawie jednolicie czarne z metalicznym połyskiem. W Polsce szpaki są bardzo licznym ptakiem lęgowym. Są ptakami nadrzewnymi, które w poszukiwaniu jedzenia schodzą na ziemię. Zjadają robaki, owady, owoce, nasiona, ptasie jaja lub odpadki. Żeruje głownie na wolnej przestrzeni porośniętej niską trawą. Są towarzyskie, przez większą część roku przebywającym w stadach.
Wrona siwa– Corvus corone [2]

Tylko wrony, stadami obstąpiwszy stawy
Przechadzają się sobie poważnemi kroki
Czarne oczy kierują na czarne obłoki;
Wytknąwszy język z suchej, szerokiej gardzieli,
skrzydła roztaczając, czekają kąpieli [ks. X, w. 34-38]

Wrona jest gatunkiem z rodziny krukowatych, która wyróżnia dwa podgatunki: wronę siwą z tułowiem ubarwionym szaro i czarnowrona ubarwionego całkowicie na czarno. Potoczna nazwa wrona odnosi się do wrony siwej. W strefie gdzie spotykają się razem wrona siwa i czarnowron dochodzi do kojarzenia się mieszanych par, które dają potomstwo z szarymi plamami na upierzeniu.

Występuje pospolicie w Polsce w przeciwieństwie do czarnowrona, który do Polski tylko zalatuje. Zamieszkuje brzegi lasów i zadrzewienia śródpolne. Jest ptakiem wszystkożernym, żywi się zarówno pokarmem zwierzęcym jak i roślinnym oraz jajami i pisklętami. Ptaki te często są prześladowane za plądrowanie gniazd innych gatunków, lecz walka z nimi jest trudna.
Wróbel - Passer domesticus [9]

Już wróble skacząc świerkać zaczęły pod strzechą [ks.II, w. 35]

Zaszumiał, strasząc wróble, jak kometa cary [ks. II, w. 16]

Wygląd tego ptaka jest dobrze znany. Typowe miejsce jego występowania to miejskie ulice i skwery, latem pola zbóż. Na budowę gniazd wybiera szczeliny i zakamarki w budowlach i dziuplach drzew. Wróble są bardzo przywiązane do swych lęgowisk. W Polsce występuje również inny wróbel - mazurek – Passer montanus dawniej zwany wróblem polnym. Obie płcie u mazurka są ubarwione tak samo - szczyt głowy brunatny, czarny podbródek i czarne plamki na białych policzkach.

Ćwierkanie wróbli to próżny hałas, wrzawa, plotki, obmowa. “Już i wróble o tym ćwierkają”, to nie sekret. [Maciej] z czapki prosto w trawę miota dla wróblów; spada z dachów krzykliwa hołota [ks. VI, w. 595-596].

Przysłowie: „Lepszy wróbel w garści, niż gołąb na dachu”.
Żuraw – Grus grus [3]

A w głębi ciemnej nieba wciąż jęczą żurawie [ks. XI, w. 31]

On patrzył z wyciągniętą szyją, jak dziobaty żuraw,
Z dala od stada, gdy odprawia czaty,
Stojąc na jednej nodze, z czujnymi oczyma [ks. II, w. 447-449]

Żuraw występuje w całej północnej i umiarkowanej strefie Euroazji. Zamieszkuje śródleśne bagna, bagienne łąki i torfowiska. Żywi się pokarmem roślinnym i zwierzęcym Niezwykle ciekawa jest jego biologia. Pary są sobie bardzo wierne, toki są połączone z tańcami. Te nie są ograniczone tylko do okresu lęgowego, żurawie odbywają je we wszystkich porach roku. Jest ptakiem wędrownym, przylatuje w marcu lub na początku kwietnia. W czasie lotu stado tworzy charakterystyczny klucz w kształcie litery V.

Żuraw to oznaka dobroczynności, miłosierdzia. Jak bajeczne żurawie nad dzikim ostrowem, nad zaklętym pałacem przelatując wiosną i słysząc zaklętego chłopa skargę głośną, każdy ptak chłopcu jedno pióro rzucił, on zrobił skrzydła i do swoich wrócił [Epilog w. 102-106].
Osobną grupę stanowi ptactwo łowne:
Cyranka – Anas querquedula[1]

Tam jako trzody owiec na murawie śpiące,
Ówdzie nieco drobniejsze, jak stada cyranek [ks. XII, w. 847-848]

Cyranka jest średnim, wędrownym ptakiem wodnym z rodziny kaczkowatych. Zamieszkuje całą Euroazję. Żyje w gęsto zarośniętych zbiornikach wodnych, niewielkich stawach. Samiec w szacie godowej ma głowę i szyję brązową. Przez oko ku karkowi biegnie łukiem biały pas. Pierś również brązowa, ale jaśniejsza i pokryta drobnymi, ciemnymi cętkami. Boki białe z drobnym, czarnym prążkowaniem (z większej odległości wyglądają więc na szare). Grzbiet brązowy, na skrzydłach sinoniebieskie plamy, lusterka bladozielone. Samica i samiec w szacie spoczynkowej, a także młodociane, są brązowe z ciemnym deseniem. Długość ciała wynosi ok. 40 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 63 cm, i waga 280-560 g.
Gęś dzika, gęgawa (Anser anser) [2]

I stada dzikich gęsi szumią ponad lasem [ks.XI, w. 29]

Zrazu jak stada dzikich gęsi i łabędzi [ks. III, w. 644]

Z przyjemnością przyglądamy się kluczom dzikich gęsi na niebie. Nie latają w ten sposób po to, by dostarczać nam wrażeń estetycznych. Dzikie gęsi, jak i żurawie przemierzają ogromne odległości. Podróżują w grupach dla większej mobilności, bezpieczeństwa, a czasem dla towarzystwa. Lot w kluczu przypominający literę V kosztuje je mniej wysiłku, każdy ptak lecący za poprzednim napotyka zmniejszony opór powietrza.

Występuje w Polsce głównie na nizinach. Zamieszkuje stawy, jeziora i starorzecza bogato zarośnięte trzciną, bagniste łąki i moczary, wybiera miejsca trudno dostępne. Przylatuje w lutym, marcu, odlatuje od września do listopada.
Kuropatwa – Perdix perdix [1]

Szląc na targ kuropatwy, które łowił w sidła [ks. VI. W. 538-539]

Kuropatwę można spotkać na polach. Można się czasem przestraszyć, gdy z głośnym furgotem zerwie się spłoszone stadko kuropatw, by po krótkim locie nisko nad polem zapaść się w bezpiecznej odległości. Z ich ziemistego ubarwienia wyróżnia się rdzawy ogon. Z bliska można dostrzec popielaty spód ciała z rdzawobrazowymi paskami po bokach i brunatną plamę w kształcie podkowy na brzuchu. Kuropatwa była i jest nadal w Polsce najliczniejszym ptakiem z gatunku bażantowatych, choć co roku ponosi starty wskutek polowań i ostrych zim. Ten 30 cm długości ptak znajduje przez cały rok pożywienie na polach, ugorach oraz miejsce na lęgi.

Maciek Dobrzyński z “Pana Tadeusza” Szląc na targ kuropatwy, które łowił w sidła, uprawiał najbardziej archaiczne ptasznictwo, preceder raczej włościański i kłusowniczy niż szlachecki i myśliwski.
IV
Owady – Insecta [14]

I dziwna; żaden owad na nich nie usiada [ks. III, w. 263]

Lecz nie są bez użytku: one zwierza pasą,
I gniazdem są owadów, i gajów okrasą [ks. III, w. 272- 273]

Owady, najliczniejsza gromada w świecie zwierząt, żyjąca wszędzie, opanowała wszystkie typy środowisk kuli ziemskiej. Są małe, nie potrzebują zbyt wiele pożywienia i miejsca, by przeżyć. Owady spotykane na co dzień: mucha komar, osa, pchła, mól, należą na ogól do tych istot, które nie lubimy, gdyż są uciążliwe. Widzenia owadów nie można ograniczać do gatunków, które nam dokuczają. Żyją blisko nas również owady użyteczne, jak pszczoły. Wszystkie one stanowią ogniwo w skomplikowanym łańcuchu pokarmowym i mają do spełnienia jakąś rolę w przyrodzie. Nie należy się ich bać ani brzydzić, raczej podziwiać urzekające wdziękiem motyle, ważki czy trzmiele. Bez nich świat byłby ubogi. Nawet tak małe stworzenia, jak owady stanowiły inspiracje dla poetów, malarzy i kompozytorów.

W orkiestrze dźwięków stworzonej przez naturę uczestniczą też owady. Dźwięki jakie wydają mają swoje źródło w wibracji ich skrzydeł. Brzęczenie muchy, bzyczenie komara to rezultat kilkuset uderzeń skrzydłami na minutę. Lotowi trzmiela towarzyszy głęboki, wibrujący dźwięk. Czasem dźwięki wydawane przez natrętną muchę czy komara wyzwalają w nas agresję, często kończącą się tragicznie dla nieostrożnego muzykanta.

Zdolność do latania jest cechą wyróżniającą je spośród stawonogów (nie wszystkie owady potrafią jednak latać). Aktywny lot owada jest możliwy dzięki ruchom skrzydeł, których częstotliwość uderzeń jest różna u poszczególnych gatunków, np. pszczoła uderza skrzydłami 400, a komar nawet 1000 razy w ciągu sekundy.

Słowo “owad”, nie wskazujące na żaden gatunek, pojawia się w “Panu Tadeuszu” osiem razy. Najczęściej wymienianym gatunkiem zaś jest mucha, co nie budzi naszego dziwienia, gdyż żyje w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka i nie sprawia kłopotu jej rozpoznanie. Oprócz muchy Mickiewicz wymienia ćmy, bąki, komary, osy, pszczoły, szerszenie, trzmiele, motyle, mrówki, chrząszcze, czerwie.
Bąk [1]

Już mu z dala wtórują z bagien basem bąki [ks. VIII, w. 34]

Bąki (Tabanidae) – rodzina owadów z rzędu muchówek. Są to owady na ogół dość duże, mierzą ok. 3 cm długości, o krępej budowie ciała, z charakterystyczną wypukłą głową. Oczy są duże, lśniące i kolorowo ubarwione, skrzydła szerokie i duże. W połowie maja polskie bąkowate pojawiają się na polach i od razu rozpoczynają gody. Samice po kopulacji poszukują żywiciela, dużego ssaka, aby odżywić się jego krwią niezbędną do rozwoju jajników (samce żywią się głównie sokami roślin). Preferują zwierzęta ubarwione ciemno. Samica za pomocą przednich odnóży rozgarnia sierść dostając się do skóry, którą rozcina żuwaczkami i szczękami. Do wykonanej ranki wpuszcza trochę śliny mającej na celu zapobieżenie krzepnięciu krwi. Następnie wysysa krew, dzięki której zaczyna się rozwój jajników i w końcu wykształcenie jaj. Ukłucia bąkowatych są bolesne i mogą powodować podrażnienia skóry. Przy masowym wystąpieniu stają się groźnymi pasożytami, gdyż oprócz tego, że stają się dręczycielami zwierząt hodowlanych przebywających na pastwiskach, powodują ich ogólne osłabienie, mogą przenosić zarazki chorób zakaźnych. W Polsce najpospolitszy jest bąk bydlęcy (Tabanus bovinus). Występują w przybrzeżnej strefie wodnych zbiorników, na bagnach, torfowiskach czy nawet w wilgotnej glebie.
Chrząszcze - Coleoptera [1]

Wielki jako chrząszcz, siedział wódz orszaku [ks.IV, w.390]

Chrząszcze należą do najliczniejszego rzędu owadów. Zamieszkują rozmaite środowiska, zarówno lądy jak i wody oraz różne strefy klimatyczne. Mogą być roślinożerne, drapieżne, padlinożerne i wszystkożerne. Cechą charakterystyczną chrząszczy jest aparat gębowy typu gryzącego oraz skrzydła pierwszej pary przekształcone w grube pokrywy, które nie biorą udziału w locie, a jedynie służą do osłaniania błoniastych skrzydeł drugiej pary.

Ksiądz Robak pokazał szlachcie w karczmie tabakierkę, wewnątrz której namalowany była armia żołnierzy. W środku niej wyróżniał się jeden człowiek siedzący na koniu. Był to Tadeusz Kościuszko. Mickiewicz użył określenia: Wielki jako chrząszcz, chcąc ukazać, że Kościuszko wyróżnia się wśród żołnierzy tak, jak chrząszcz wśród owadów.
Czerw [1]

Co są godłem panieństwa, bo czerw ich nie zjada [ks. III, w.262]

Czerw to beznoga larwa owadów z rzędu muchówek.
Ćmy - Heterocera [1]

Niżej zaś - niedoperzów siostrzyczki, ćmy, rojem
Wiją się, przywabione białym kobiet strojem [ks VIII w 23-24]

Popularna nazwa ćmy odnosi się motyli latających nocą lub o zmroku, dzień spędzających w ukryciu. U większości motyli nocnych skrzydła w stanie spoczynku układają się dachówkowato na odwłoku, w przeciwieństwie do motyli dziennych, których większość w stanie spoczynku składa skrzydła razem, nad sobą.
Gąsienica [3]

A ich woń gąsienice i owad zabija [ks. II, w. 418]

Wydawała się z dala jak pstra gąsienica
Gdy wpełznie na zielony liść klonu [ks. III. W. 229-330]

Gąsienice to formy pośrednie w rozwoju motyli. Imponują ubarwieniem, niezwykłym połączeniem kolorystycznym. Gąsienice w odróżnieniu od postaci dorosłych posiadają aparat gębowy gryzący, służący do pobierania pokarmu, który z kolei dostarcza budulca i energii do kolejnych przeobrażeń. Wydłużone ciało gąsienicy składa się z segmentów. Pokrywa je miękki elastyczny oskórek, na którego powierzchni mogą występować kolce lub szczecinki. Trzy pary nóg tułowiowych oraz od 5 (u motyli) do 8 odnóży odwłokowych (posuwek). Zazwyczaj stadium larwalne trwa miesiąc lub dwa, a jeśli owad zimuje w formie larwy, to nawet dziesięć. Są roślinożerne. Gąsienice licznych gatunków motyli należą do szkodników rolnych i leśnych. Objadają liście i pędy, drążą nasiona i owoce.
Komar brzęczący – Culex pipiens [1]

Ucho Zosi rozróżnia wśród tysiąca gwarów
Akord muszek i półton fałszywy komarów [ks. VIII, w. 29-30]

Gatunek muchówki z rodziny komarowatych dochodzi do 6 mm długości, ma przeźroczyste skrzydła i dwie podłużne pręgi biegnące na stronie grzbietowej. Samice komara wyposażone są w składający się z siedmiu części narzad ssaco-kłujący. Gdy znajdą miękkie miejsce na skórze, nakłuwają je żuwaczkami, z których jedna służy owadom do wpuszczania substancji zapobiegającej krzepnieciu krwi, druga zaś do jej wyssania. Należy do bardzo uciążliwych owadów, utrzymuje się w pobliżu domostw ludzkich i atakuje ludzi po zmierzchu.
Motyl [4]

Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity [ks.II, w. 18]

Jako skrzydła motyle do lotu wydęte [ks. XI, w. 627]

Motyle to rząd z podgromady owadów uskrzydlonych, które związały swój rozwój z roślinami, czasem uprawianymi przez człowieka, ale najczęściej z tymi, które tworzą bogaty bukiet łąki, miedzy czy lasu. Motyle są piękne, bezszelestnie latają obok nas, chwaląc się wzorami z kolorowych łusek, trzepocząc skrzydłami. Czym byłby kwiat bez motyli? Motyle przysiadają na kwiatach dodając im życia i komponując wraz z nimi niezwykłe połączenia kolorystyczne.

Spotyka się wśród nich gatunki o dużym zróżnicowaniu rozmiarów i rozpiętości skrzydeł. Postacie dorosłe odżywiają się nektarem z kwiatów.

Nad gęstwą różnobarwnych kłosów i badylów,
Wisiał jak baldachim jasna mgła motylów
zwanych babkami, których poczwórne skrzydełka,
lekkie jak pajęczyna i przejrzyste jak szkiełka,
Gdy w powietrzu zawisną, zaledwie widome,
I chociaż brzęczą, myślisz, że są nieruchome [ks. III, w. 65-70

Motyle zwane babkami to lokalna nazwa.
Mrówka – Formica [1]

U bliskiej brzeziny
Było wielkie mrowisko, owad gospodarny
Snuł się wkoło trawy, ruchawy i czarny;(...)
Od stołecznego wzgórka aż po źródła brzegi
Wydeptał drogę, którą wiódł szeregi.
Nieszczęściem, Telimena siedział wśród dróżki;
Mrówki znęcone blaskiem bieluchnej pończoszki
Wbiegły, gęsto zaczęły łaskotać i kąsać
Telimena musiała uciekać, otrząsać [ks.V, w. 270-280]

Mrówki należą do rodziny błonkówek, mają wielkość od 0,8-042 mm, ubarwienie ciała zwykle ciemne, często czarne, rzadziej rude lub żółtawe. Żyją społecznie w gniazdach zw. mrowiskami. Nad podziemnym gniazdem wznoszą kopiec, który może osiągnąć wysokość do 1,5 metra wysokości. Chroni on gniazdo przed zimnem i utrudnia dostęp drapieżnikom. W obronie gniazda posługują się kwasem mrówkowym. Nocą i w chłodne dni owady zatykają otwory wejściowe do kopca patykami. Mrówki są pożyteczne, bo odżywiają się mszycami.

Mrowisko to symbol roztropności, dobrej organizacji pracy, obraz mrowia, mnogości, chmary. Powiedzenie “tyle co mrówek” znaczy bardzo wiele. Roją się niezliczone piechoty mrowiska [ks. XI, w. 42].

Znane jest powszechnie przysłowie: “Pracowity jak mrówka”. One rzeczywiście wykonują swój program przez 24 godziny na dobę i przez 7 dni w tygodniu, ale kiedy zapadają w okres spoczynku, to przez kilka miesięcy nikt ich nie dobudzi.
Mucha – Musca domestica [17]

Na Litwie much dostatek. Jest pomiędzy niemi
Gatunek much osobny, zwanych szlacheckiemi;
Barwą i kształtem całkiem podobne do innych,
Ale pierś mają szerszą, brzuch większy od gminnych,
Latając bardzo huczą i nieznośnie brzęczą,
A tak silne, że tkankę przebiją pajęczą
Lub jeśli która wpadnie, trzy dni będzie bzykać,
Bo z pająkiem sam na sam może się borykać.
Wszystko to Wojski zbadał i jeszcze dowodził,
Że się z tych much szlacheckich pomniejszy lud rodził,
Że one tym są muchom, czem dla roju matki,
Że z ich wybiciem zginą owadów ostatki.
Prawda, że ochmistrzyni ani pleban wioski
Nie uwierzyli nigdy w te Wojskiego wnioski
I trzymali inaczej o muszym rodzaju;
Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju:
Ledwo dostrzegł takową muchę, wnet ją gonił.
Właśnie teraz mu szlachcic nad uchem zadzwonił;
Po dwakroć Wojski machnął, zdziwił się, że chybił,
Trzeci raz machnął, tylko co okna nie wybił;
Aż mucha, odurzona od tyla łoskotu,
Widząc dwóch ludzi w progu broniących odwrotu,
Rzuciła się z rozpaczą pomiędzy ich lica;
I tam za nią mignęła Wojskiego prawica.
Raz tak był tęgi, że dwie odskoczyły głowy,
Jak rozdarte piorunem dwie drzewa połowy;
Uderzyły się mocno oboje w uszaki,
Tak że obojgu sine zostały się znaki.
Lecz Wojski nie odstąpił dawnego zwyczaju:
Ledwo dostrzegł takową muchę, wnet ją gonił [ks. II, w. 699-715]

Muchy nie trzeba przedstawiać, wszystkim jest dobrze znana. Jej skrzydła poruszają się z prędkością 250 uderzeń na minutę. Siada na odchodach, które są ich ulubionym środowiskiem, a później na pokarmach, przenosząc w ten sposób drobnoustroje chorobotwórcze. Uciążliwa, szczególnie w kuchni, jest muszka owocowa – Drosophilia melangaster – ulubione danie ptaków, drobnych gryzoni, ryb, no i oczywiście pająków. W “Panu Tadeuszu” jest mowa o muchach szlacheckich, co być może jest nazwą lokalną.
Osa – Vespa [1]

Trafisz w głębi na wielki wał pniów, kłód korzeni
Obronny trzęsawicą, tysiącem strumieni.
Siecią zielsk zarosłych i kopcami mrowisk,
Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk [ks. IV, w. 487-490]

Osa - rodzaj wszystkożernej błonkówki z rodziny osowatych. Osy są mistrzami w sztuce budowania gniazd i wykorzystania materiałów. Zakładająca kolonię królowa os buduje z masy papierowej podstawę, jedną komórkę, potem następne. Kiedy powstanie więcej komórek składa jaja i opiekuje się potomstwem, do czasu przeobrażenia. Młode osy rozbudowują gniazdo do imponujących rozmiarów.. Papierowe gniazdo os powstaje z przeżutego na miazgę drewna, wolno twardniejącego po wyschnięciu. Jest to materiał znacznie lżejszy niż pszczeli wosk. Zwykle gniazda os zawieszone są wśród gałęzi. Wyrządza szkody w gospodarstwach domowych oraz przechowalniach, które zanieczyszcza. Roznosi choroby zakaźne. Często gniazda umieszcza w zabudowaniach ludzkich. Najpospolitszy gatunek to osa pospolita (Vespa vulgaris), żyje jak wszystkie osy gromadnie.
Pszczoła miodna – Apis mellifica [2]

Sprawując ule dla pszczół, lekarstwa dla bydła [ks. VI, w. 537]

Pszczoła to powszechnie znany owad, lecz choć hodowany przez człowieka od dawna, nie poddała się procesowi udomowienia, zachowuje wszystkie zwyczaje z czasów, gdy żyła dziko. Zapyla kwiaty w trakcie poszukiwania i zbierania pyłku i nektaru. Potrafi odnaleźć obfite źródło pokarmu w odległości nawet do 5 km. od ula. Aby pszczoła mogła wyprodukować 1 kg miodu, musi wykonać ok. 1000 lotów. Pojedynczy owad w ciągu minuty oblatuje 8-10 kwiatów. Zebrany nektar przenosi w wolu do ula i po drodze częściowo zużywa go, a to co dostarczy do gniazda poddawane jest odparowywaniu (ruchami skrzydeł robotnic) w celu usunięcia nadmiaru wody. Rodzina pszczela potrzebuje w ciągu roku ok. 90 kg miodu i dopiero ilości zgromadzone ponad te liczbę mogą być wykorzystane przez człwieka. Niegdyś zakładała gniazda w dziuplach drzew, wydrążeniach skalnych. Wybierany z jej gniazd miód zastępował człowiekowi przez długie lata cukier.

Pszczoła symbol pracowitości. Uważana za króla owadów, jak lew za króla zwierząt.
Robak [3]

Jak niegdyś dumny z rodu, ja com był junakiem,
spuściłem głowę, kwestarz, zwałem się Robakiem,
że jako Robak w prochu... [ks. X, w. 830-832]

Co mi tam Robak! Otóż my będziem robaki [ks. VII, w. 96]

Robak to potoczne określenie owadów bezskrzydłych. Symbol pokory, dlatego w “Panu Tadeuszu” imię to przyjął Jacek Soplica, w poemacie ksiądz Robak, bernardyn.
Szerszeń – Vespa crabro [1]

siecią zielsk zarosłych i kopcami mrowisk,
Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk [ks. IV, w. 489-490]

Szerszeń to pospolity gatunek błonkówki z rodziny osowatych, barwy brunatnej z żółtymi plamami na czarnym tułowiu i rudym rysunkiem u nasady odwłoka. Dorosłe szerszenie odżywiają sokiem owoców i drzew. By zdobyć sok z drzewa, nagryzają korę, czyniąc tym nieraz znaczne szkody. Tę szkodliwą działalność rekompensują odławiając liczne szkodliwe owady.
Trzmiel – Bombus [1]

Niby rojem owadów czarnych;W każdej plamie
Siedzi we środku kula jak trzmiel w ziemnej jamie [ks.VI w 459-460]

Trzmiej to rodzaj błonkówki z rodziny pszczołowatych obejmuje wiele gatunków zasiedlających głównie strefę klimatu umiarkowanego. Jest znanym zapylaczem roślin. Trzmiel ziemny (Bombus terrestris - gatunek z rodziny pszczołowatych, zaliczany do pszczół miodnych, plemienia trzmiele (Bombini). Tworzy niewielkie sezonowe gniazda pod ziemią lub pod kamieniami; gniazda nie większe niż kilkaset osobników.

Spokrewniony z pszczołą tworzy społeczności, choć nie tak liczne, jak pszczoła. Rolą królowej u pszczół jest wysiadywanie jaj, a całą resztą zajmują się robotnice, u trzmieli królowa sam musi sobie poradzić z za łożeniem gniazda, złożeniem jaj i ich wysiadywaniem. Dlatego gniazdo trzmieli nie ma skomplikowanej konstrukcji, powstaje zazwyczaj szybko w opuszczonej norze lub w kępie traw.
V
Zwierzęta wodne
Ryby – Pisces [5]

W końcu sekret kucharski: ryba nie krojona,
U głowy przysmażona, we środku pieczona,
A mająca potrawkę z sosem u ogona. [ks. XII, w. 152-154]

Ryby – wodne kręgowce oddychające skrzelami, poruszające się za pomocą płetw. Niezwykle zróżnicowane pod względem budowy zewnętrznej i wewnętrznej, ubarwienia oraz przystosowania do warunków środowiska. Od najdawniejszych czasów ryby są jednym z podstawowych składników pożywienia człowieka. Rybie mięso jest łatwo przyswajalne i wartościowe pod względem odżywczym. W rękach umiejętnego kucharza może stać się niewyczerpanym źródłem przyjemności smakowych. Podaje się je w całości, w kawałkach, podzielone na dzwonka, z wody, przyrządzone w oliwie, w winie, zimne i gorące.

Owe ryby! łososie suche, dunajeckie,
Wyzyny, kawijary weneckie, tureckie,
Szczuki główne i szczuki podgłówne, łokietne,
Flądry i karpie ćwiki, i karpie szlachetne! [Ks. XII, w. 148-151]
Łosoś [1]

Łososie dunajeckie, to nie ryby z Dunajca lub Dunaju lecz po prostu łososie rzeczne, ryby z rodziny łososiowatych (Salmonidae). W Polsce występuje łosoś szlachetny (Salmo salar) zwany łososiem pospolitym, łososiem europejskim, łososiem atlantyckim (Trutta salar, Salmo nobilis, Salmo salmo); ryba dwuśrodowiskowa, tarło odbywa zawsze w wodach słodkich. Po tarle, w grudniu styczniu, dorosłe osobniki giną. Jaja rozwijają się przykryte żwirem, rozwój bardzo powolny - trwa aż do wiosny; młode żyją w rzekach ok. 3 lat, po czym wędrują w stronę mórz.

Posiada drobne, mocno osadzone łuski. Na linii grzbietu występuje mała płetwa tłuszczowa (charakterystyczna dla łososiowatych). Głowa z wielką i silnie uzębioną paszczą. Podczas tarła samce zmieniają ubarwienie na czerwonawe, a żuchwa przybiera kształt haka. Młode mają ciemne i czerwone plamki po bokach;. osobniki dorosłe nieregularne, czarne plamy, na górnej połowie ciała. Dorastają do rozmiarów 150 cm i 24 kg. Łosoś jest rybą drapieżną, żywi się owadami, mniejszymi rybami oraz skorupiakami.
Wyz [1]

Wyzyny, kawijary weneckie, tureckie,

Wyz - wyzyna a właściwie wyzina, to wg Pigonia “mięso wyza, ryby w rodzaju jesiotra, żyjącego w dopływach Morza Czarnego”.

Kawior, to solona ikra ryb jesiotrowatych, choć potocznie nazwę tę nadaje się ikrze innych ryb, mniej cennym. Najcenniejszy, najszlachetniejszy jest kawior czarny - ikra ryb jesiotrowatych (bieługi, jesiotra i siewrugi), czerwony - łososia, natomiast kawior złocisty otrzymywany jest z różnych innych gatunków ryb (karp, sandacz, leszcz, szczupak). Kawior podaje się po schłodzeniu (naczynie z kawiorem powinno być umieszczone w lodzie), z tostami z masłem bądź blinami. Posiada bardzo wysoką wartość kaloryczną.
Szczupak - Esox lucius [6]

Jak szczupak, gdy mu oścień skróś piersi przekole,
pluska się i nurtuje myśląc, że uciecze [ks V w 238-239]

Bo tak świeci się w złocie jak szczupak w szafranie [ks Iv w 400]

Szczukiem w dawnej Polsce nazwano szczupaka. Występuje w całej w Europie; osiąga maksymalną długość 1,8 m; 65 kg wagi. Mickiewicz wyróżnia szczuki główne, czyli duże, w przeciwieństwie do małych rybek, podłówne i łokietne. Szczupak jest bardzo ważnym drapieżnikiem w ekosystemach wodnych. W jeziorach pełni rolę głównego czyściciela z chorych, słabych, a nawet świeżo padłych ryb. Dzięki jego obecności stan zdrowotny rybostanu w akwenie utrzymuje się na dobrym poziomie. Jest gatunkiem o stosunkowo dużej atrakcyjności zarówno dla rybaków jak kłusowników, a szczególnie wędkarzy. Jedni sieciami, a drudzy spinningiem ogołacają szczupacze populacje.
Flądry - Pleuronectiformes [1]

Flądry charakteryzują się asymetrią ciała. Młode są symetryczne, podczas metamorfozy schodzą do strefy przydennej i oczy przewędrowują na jedną stronę ciała. Dorosłe ryby przez większość czasu spoczywają na dnie morskim na lewym boku, w tej pozycji również poruszają się. W związku z tym ich lewe oko przemieszczone jest na prawą stronę głowy. Kąt pomiędzy kierunkami obojga oczu wynosi około 70°. Znacznie przesunięta ku stronie brzusznej jest lewa płetwa piersiowa, asymetryczne jest również ubarwienie – prawa strona, skierowana ku górze – ciemno pigmentowana, lewa, skierowana w dół - jasna. Flądra mierzy przeciętnie 32-35 cm, chociaż zdarzają się osobniki ponad 70 cm. Szerokość stanowi około połowę długości ciała. Flądry najbardziej lubią miękkie, muliste dno oceaniczne, w okolicach skał i portów. Odżywiają się przeważnie ikrą ryb, małżami i owadami.
Karp – Cyprinus carpio [2]

Flądry i karpie ćwiki, i karpie szlachetne! [Ks. XII, w. 151]

Karp żyjący w warunkach naturalnych ma ciało wydłużone, tylko lekko spłaszczone bocznie, i na całej powierzchni, z wyjątkiem głowy, pokryte jednolicie dachówkowato ułożonymi, grubymi, dość dużymi łuskami. Karp, występujący u nas w jeziorach i rzekach, jest albo uciekinierem ze stawów sztucznych, albo został tam wprowadzony przez zarybianie. W naszych warunkach w takich wodach karp nie rozradza się. Jest to gatunek od wielu setek lat hodowany w gospodarstwach stawowych, gdzie od dawna był i jest poddawany ustawicznej selekcji. Do naszych wód przedostał się lub został przeniesiony z systemu rzecznego. Selekcja, specjalna opieka i intensywne żywienie karpia hodowanego w stawach spowodowały, że znacznie różni się on od żyjącego w wodach naturalnych.

Karpie ćwiki to: “duże, starsze niż 3-letnie” okazy, jak pisze Pigoń.
Węgorz europejski - Anguilla anguilla [1]

Lecz nas drą jak na łyka – Cham! Skołuba krzyknął!
Głupi, tobieć to lepiej, tyś chłopie przywyknął
Jak węgorz do darcia (...) [ ks. IV, w. 331-333]

Węgorz występuje w rzekach i jeziorach Europy Zachodniej i Środkowej i wszystkich morzach europejskich. Ubarwienie najczęściej ciemne, czasem niemal całkowicie czarne, spód srebrzysty lub żółtawobiaławy. Skórę pokrywa gruba warstwa śluzu. Łuski są drobne, elipsoidalne, głęboko osadzone. Nie posiada płetw brzusznych. Osiąga od 100 do 150 cm długości, waga do 8 kg. Samce są mniejsze od samic i osiągają długość od 50 do 70 cm (tzw. sznurówki). Żywi się głównie fauną denną (bezkręgowce) i drobnymi rybami, potrafi połykać zdobycz stosunkowo dużych rozmiarów. Jest zawziętym prześladowcą raków podczas linienia. Aktywny nocą. Przed osiągnięciem dojrzałości płciowej żyje w wodach śródlądowych – samice w głębi lądu, samce w zasięgu wód słonawych. Dorosłe osobniki wędrują z wód słodkich do morza.
VI
Inne zwierzęta
Rak [1]

Po chłodniku szły raki, kurczęta, szparagi [Ks.V, w. 215]

Prawdopodobnie chodzi o raka szlachetnego – Astacus astacus, zwanego inaczej rakiem rzecznym lub szewcem. Czasem nazywa się go “barometrem czystości wód”, gdyż za najmniejsze jej zanieczyszczenie płaci życiem. Jest jedynym rodzimym rakiem europejskim, dorasta do 20 cm długości, prowadzi nocny tryb życia, chroniąc się w ten sposób przed drapieżnymi rybami. Żyje w rzekach, strumieniach i jeziorach o czystej, bogatej w tlen wodzie.

Używany jako określenie: „Spiec na raka”, czyli na czerwono. Postrzegł omyłkę i bardzo zmieszał się, spiekł raka [ks. XII, w. 414].
Pająk [4]

Którzy wpadli na szlachtę, jak pająki ścienne
nazywane kosarzami i na muchy wpółsenne [ks. IX, w. 3-4]

Pająk krzyżak - zwyczajowa nazwa niektórych gatunków pająków z rodziny krzyżakowatych, zwłaszcza pająków z rodzaju Araneus., Pająk krzyżak jest najokazalszym przedstawicielem pajęczaków w Polsce. Długość jego ciała może dochodzić nawet do 22 mm. Cechą charakterystyczną jest ubarwienie odwłoka, które układa się w znak krzyża. Jest zwierzęciem typowo drapieżnym, żywiącym się przeważnie owadami złapanymi w sieć. Żyje samotnie, nigdy nie łączący się w pary. Bardzo często zdarza się, że samica po kopulacji pożera swego partnera. W Polsce występuje m.in. krzyżak ogrodowy, krzyżak łąkowy.

Pająk symbolizuje tkanie zręczność, cierpliwość, snuć pajęczynę oznacza marnować czas na błahe zajęcia, oddawać się próżnym marzeniom.
Ślimak [1]

Ślimak to symbol powolności, lenistwa, bezczynności, rogi ślimaka - obraz duszy ludzkiej.

Może starzec się poruszy i pokaże mi przecież trochę ludzkiej duszy, jak ślimak rogów [ks. X, w. 595- 597], powiedział Jacek Soplica o Stolniku.

Ślimak winniczek (Helix pomatia) to nasz największy, oskorupiony ślimak lądowy. Najczęściej spotkać go można w niezbyt gęstych, wilgotnych zaroślach. Preferuje gleby wapienne, czyli takie podłoże, które szybko się nagrzewa i kumuluje wchłonięte ciepło. Ślimak winniczek uważany jest za gatunek zaaklimatyzowany na obszarze Polski w okresie średniowiecza. Pogląd ten tylko w części jest prawdziwy. W rzeczywistości do środkowej i północnej Polski został sprowadzony przez mnichów pochodzących z krajów, w których uważano go za wielki przysmak i spożywano zwłaszcza podczas postów. Natomiast na obszarach południowej i południowo-wschodniej Polski jest rodzimym składnikiem fauny. Znajdowane do dziś na tych terenach osmalone skorupy pozwalają sądzić, że służył ludziom jako pokarm już w czasach prehistorycznych
Gady i płazy
Żaba [4]

A zachwycony wdziękiem nocy tak pogodnej
I harmoniją cudną orkiestry podwodnej,
Owych chórów, co brzmiały jak arfy eolskie
Żadne żaby nie grają tak pięknie jak polskie [ks.VIII, w. 578-581]

Żaby, o których mówi hrabia z “Pana Tadeusza”, to zdaniem zoologów rzekotki i kumaki - Bambina Oken. Starorzecza, rozlewiska, stawy rybne i małe jeziorka zamieszkuje kumak nizinny Bambina bambina, zaś wypełnione wodą deszczową rowy, koleiny, kałuże - kumak górski Bambina Variegata. Cecha rozpoznawcza kumaków to obecność barwnych plam na spodniej stronie ciała. Zmienność ubarwienia u tego gatunku jest ogromna, każdy osobnik ma indywidualny układ jaskrawych plam na ciemnym tle. Kumaki wydają charakterystyczne, monotone “um-um-um” lub “puu-puu-puu”, co w chórze wielu kumakujących razem samców daje wrażenie jęków, co znajdujemy w ks. VIII:

Na finał szmerów muszych i ptaszęcej wrzawy
Odezwały się chórem podwójnym dwa stawy,
Jako zaklęte w górach kaukaskich jeziora,
Milczące przez dzień cały, grające z wieczora.
Jeden staw co toń jasną i brzeg miał piaszczysty
Modrą piersią jęk wydał cichy, uroczysty;
Drugi staw, z dnem błotnistym i gardzielem mętnym,
Odpowiedział mu krzykiem żałośnie namiętnym;
W obu stawach piały żab niezliczone hordy,
Oba chóry zgodzone w dwa wielkie akordy.
Ten fortissimo zabrzmiał, tamten nuci z cicha,
Ten zdaje się wyrzekać, tamten tylko wzdycha;
Tak dwa stawy gadały do siebie przez pola,
Jak grające na przemian dwie arfy Eola. [ks VIII w 37-50]

Nie ulega wątpliwości był to koncert kumaków niznnych i rzekotek. Kumaki wydają głosy w małych grupach, intensywniejsze po południu, wieczorem i nocą. Kumkają na przemian na kumkanie odpowiadają kumkaniem. Głos chóru słychać z dużej odległości.

Rzekotka drzewna - Hyla arborea to mała, zaledwie kilkucentymetrowa żaba, o delikatnym, smukłym i proporcjonalnym ciele. Jej tylne nogi są długie, przystosowane do skoków, palce zakończone okrągłymi, lepkimi przylgami służącymi do chodzenia po gładkich pionowych powierzchniach (może się wspinać nawet po pionowych szybach). Rzekotka jest jedynym europejskim gatunkiem płaza prowadzącym nadrzewny tryb życia.

Natężenie jej głosu zależy w dużej mierze od temperatury wody - w cieplejszej samce "śpiewają" głośniej. Samce rzekotki wydają głos również poza porą godową w lądowym okresie życia, przy czym dźwięki te brzmią inaczej niż wołanie godowe. Pokarm to głównie owady i pająki, które chwyta nagłym wyrzutem długiego, lepkiego języka. Zjada skorki, pluskwiaki, mrówki, chrząszcze, muchówki, motyle, a także w mniejszych ilościach ślimaki. Większość czasu spędza czatując wśród liści na zdobycz, potrafi jednak również wyskoczyć, by schwytać owada w locie. Rzekotka stanowi łakomy kąsek dla drapieżnych zwierząt, jednak zmienne ubarwienie zapewnia jej doskonałą ochronę. Do głównych jej wrogów należy zaskroniec, różne gatunki ptaków i ssaków.

Zasiedla głównie środowiska nizinne z dobrze rozwiniętą warstwą drzew i krzewów, wśród liści których żyje. Prowadzi lądowy, najczęściej nadrzewny tryb życia. Można ją spotkać nad brzegami zbiorników wodnych, na skrajach lasów, w parkach, na zakrzaczonych łąkach i w ogrodach. Trudno je dostrzec, gdyż ciało przypomina kształtem liść, a jego kolor może się zmieniać w ogromnym zakresie.
Wąż – Serpentes [4]

Zbliżył się, czołgając się jak wąż przez zagony [ks. III, w. 82]

Jak wąż olbrzymi, w tysiąc łamiący się zwojów; [ks. XII, w. 802]

A wtem puścił fałszywy akord jak syk węża [ks. XII, w. 692]

W Polsce występują 4 gatunki węży: gniewosz plamisty (Coronella austriaca) wąż Eskulapa (Elaphe longissima), zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix), żmija zygzakowata (Vipera berus). Charakteryzują się wydłużonym, beznogim ciałem; poruszają się wyginając ciało na boki; wszystkie są drapieżne, ich pokarm różnorodny. Niektóre żywią się jajeczkami i larwami mrówek, niektóre jajami ptaków, inne jedzą nawet tak duże zwierzęta. Połykanie dużych ofiar pomimo małej głowy jest możliwe dzięki zachowaniu ruchomości pomiędzy kośćmi czaszki oraz połączeniu połówek żuchwy więzadłami. Nie mają powiek. Ich język - rozdwojony i wspaniale przystosowany do analizy chemicznej otoczenia; ciągle wysuwany i wciągany do pyska przekazuje zebrane cząsteczki do narządu Jacobsona mieszczącego się na podniebieniu (narząd Jacobsona pełni taka samą funkcję u węży jak narząd smaku i węchu u ludzi).

Wąż na Litwie był chroniony, jako ten, który wg wierzeń, chronił bydło od zatrucia. Uważano, że wysysa truciznę z trujących roślin, dlatego jest pożyteczny.

Wzdłuż miesięczne światełko drgające migoce,
Jako piękny wąż żmudzki, zwany giwojtosem
Chociaż zdaje się drzemać leżąc między wrzosem
Pełznie, bo na przemiany srebrzy się i złoci [ks. VIII, w. 612-616]
Żmija zygzakowata - Vipera berus [5]

Bo przez ich liście nie śmie przecisnąć się żmija [ks. II, w. ]

Jak w ogrodzie źmija dwoistem żądłem zioło zatrute wypija, [ks.V, w. 417-418]

Niech dłoń twoja syczące z czoła żmije wydrze [ks XII 599]

Żmije (Viperinae) - zamieszkują różne środowiska i rejony geograficzne. To gatunek węża z rodziny żmijowatych o długość ciała do 70 cm. Spotyka się je na obrzeżach lasów, podmokłych łąkach, polanach leśnych. Lubią siedliska o chłodnym mikroklimacie. Zjadają małe ssaki i gryzonie, żaby, jaszczurki i pisklęta ptaków. Młode odżywiają się głównie młodymi płazami i jaszczurkami. Tryb życia dzienny. Chętnie przebywa pod kamieniami, krzewami lub wśród korzeni drzew. Najczęściej ucieka przed napastnikiem, atakuje w sytuacji, gdy jest osaczona. Najpierw jednak zazwyczaj głośno syczy, stosunkowo rzadko kąsa. W Polsce występuje na całym obszarze, w kilku odmianach, z których najbardziej charakterystyczne są: jasna (szara lub rudobrązowa z czarnym zygzakiem wzdłuż całego grzbietu) i czarna.
Ssaki
Nietoperz [2]

Szepnęły wiotkim skrzydłem nietoperze lecąc
Pod dom, gdzie szyby okien, twarze ludzi świecą [ks.VIII, w. 21-22]

Losy ludzi i nietoperzy splatają się ze sobą od najdawniejszych czasów. Nietoperze są obecne w legendach, ludowych baśniach i przysłowiach. Nastawienie do tych zwierząt jest pełne sprzeczności. Z jednej strony uchodziły za zwierzęta diabelskie, z drugiej miały obdarzać szczęściem i sprowadzać dobry los. Niejasne stanowisko systematyczne nietoperzy (ni ptak, ni ssak), osobliwa budowa ciała, skryty, a więc tajemniczy tryb życia przyczyniły się powstania błędnych wyobrażeń oraz przypisywania im nieistniejących cech i właściwości. Szeroko rozpowszechniło się przekonanie, że wplątują się we włosy. Ludowa mądrość ostrzega: “Która z was czesze się tylko w niedzielę, tej we włosach gacek gniazdeczko uściele”, inne zaś głosi: “nietoperz w pustą głowę nigdy się nie wkręci”.

Także dziś wielu ludzi uważa, że spotkanie z nietoperzem grozi utratą włosów, tymczasem system echolokacyjny tych ssaków jest tak czuły, że pozwala im na omijanie nie tylko ludzkich głów, ale i rozpiętych drutów. Zdolność nietoperzy do precyzyjnego manewrowania w ciemności skłoniła ku przypuszczeniu, że mogą być pomocne w ulepszaniu strzeleckiej zdolności. Stąd wśród myśliwskich przepisów znaleźć można przepis na przygotowanie niezawodnych kul: “Rozerwij nietoperza i wyjmij z niego serc, płuca, wątrobę, ususz to na proszek i zawiń w to kule, a każda wszędzie trafi, choćby było daleko”.

Głęboko zakorzeniona niechęć czy wręcz odraza do nietoperzy wciąż jeszcze żyje. Czym nietoperze naraziły się człowiekowi, że traktuje je z takim okrucieństwem? Nie są groźne dla człowieka ani zwierząt, ich rozmiary trudno nazwać imponującymi, dla obrony mają tylko dwa rzędy drobnych zębów, zaś w stanie hibernacji są całkowicie bezbronne.
Soból - Martes zibellina [1]

Albo ją mnich ustąpić musi przez pokorę,
Albo ja kupię choćby dziesiątkiem soboli [ks. V, w. 523-524]

Soból to ssaków z rodziny łasicowatych, ciało o długości do 60 cm, pokrywa gęste, jedwabiste futro, o zmiennym ubarwieniu - od żółtawobrązowego do bardzo ciemnego; aktywny w dzień i w nocy, poluje na drobne ssaki i ptaki (zjada także ich jaja), żywi się owadami, jagodami i nasionami. Gniazdo zakłada w wykrotach, szczelinach i dziuplach. Zamieszkuje górzyste lasy Azji od Uralu po Kamczatkę, północne Chininy, dawniej występował także we wschodniej Europie. Soból to zwierzę hodowane w fermach dla cennego futra. W “Panu Tadeuszu” sędzia chce dać za skórę niedźwiedzia dziesięć sobolowych futer.
Zwierzęta egzotyczne

Zwierzęta egzotyczne wymienione w “Panu Tadeuszu: to małpa, papuga, paw, tygrys, wspomniane są też strusie pióra.
Tygrys – Panthera tigris [3]

Znowu gadać o swojej Libiji i śpisie,
O swych królach murzyńskich i o swym tygrysie. [ks. VIII, w. 246-247]

Goszcząc, polował niegdyś z królami murzyńskiemi
I tam tygrysa śpisą w ręcznym boju zwalił [ks. IX, w. ]

Tygrys największy kolos z rodziny Felidae - kotowate. Mięsożerny, żywi się upolowanymi zwierzętami, jak wszystkie kotowate jest doskonale przystosowany do polowań. Jego sierść o ciemnym pręgowaniu stanowi doskonały kamuflaż, gdy czai się w cieniu drzew lub pośród traw. Symbolizuje wojowniczość, krwiożerczość, okrucieństwo, nazywany jest “ludojadem”. Przydomek ten doprowadził w niektórych obszarach do bezlitosnego tępienia tygrysa, który generalnie jest drapieżnikiem uciekającym przed człowiekiem. W żadnym wypadku nie jest przysłowiowym mordercą żądnym krwi. Polowanie na tygrysy przeprowadza się ze względu na jego cenne futro.
Paw – Pavo cristatus [5]

Jęła skakać przez pawie, gołębie i kury [ks. V, w. 89]

Owdzie pawie jak tratwy długimi ogony
Sterują się po łące, [ks.V, w. 64-65]

Krzyknie –zaraz w ten ogród chowają się kury.
Nawet gęsi i pawie i w nagłym przestrachu
Gołębie, gdy nie mogą schronić się na dachu [ks. III, w. 42-44]

Paw pochodzi z Indii i Cejlonu, gdzie zamieszkuje środowiska leśne i zakrzewione. Samiec, żyjący okresowo z kilkoma samicami, roztacza podczas toków zdobny w wielobarwne oka wachlarz trenu, powszechnie – mylnie - nazywany “ogonem” – są to bowiem zwielokrotnione i niesamowicie wydłużone pokrywy nadogonowe, natomiast rzeczywisty ogon służy za podporę wachlarza. Mieniący się tren samca pawia składa się z ponad 200 piór. Im więcej w nim “oczu” tym większe powodzenie u samic.

Powiedzenia: “Dumny jak paw” czyli pyszny, “Stroić się w pawie piórka” - znaczy udawać kogoś lepszego, aniżeli się jest.

Pawie oczy: Ubrana w świeże kwiaty albo w pawie oczy [ks. XI, w. 202].
Małpa [1] , papuga [1]

Sam Podczaszyc jaki był, opisywać długo;
Dosyć, że nam się zdawał małpą lub papugą
W wielkiej peruce, którą do złotego runa
on lubił porównywać do kołtuna
Polskie ubranie piękniejsze jest niż obcej mody małpowanie [ks. I, w. 451-456].

Mickiewicz pisząc o małpowaniu nie miał na myśli żadnego gatunku małp, jedynie cechę naśladownictwa przypisywaną małpom. Podobnie ma się rzecz z papugą
Strusie pióra [2]

Szarą kitką, podobną do piór strusi pęku [Ks III w 72]

Którą brał za pęk strusich piór w ręku dziewicy [ks III 192]

Mickiewicz nie wymienił w “Panu Tadeuszu” strusia jako zwierzęcia, jedynie dwukrotnie wspomniał o jego piórach, które musiało uchodzić za cenne.

W religii staroegipskiej strusie pióro było amuletem oznaczającym prawdę, sprawiedliwość i porządek. Amulet miał zapewne służyć nosicielowi w chwili śmierci, kiedy jego serce położone będzie na szali wagi, a na drugiej – pióro strusie. Rycerze średniowieczni zdobili nimi swe hełmy, a niekiedy głowy swych koni.
Zwierzęta z pogranicza legendy i rzeczywistości
Smok [2], Lewiatan [1]

to wiadomo także u starych Litwinów
(A wiadomość tę pono wzięli od rabinów),
Że ów zodyjakowy S m o k, długi i gruby,
Który gwiaździste wije po niebie przeguby,
Którego mylnie W ę ż e m chrzczą astronomowie,
Jest nie wężem, lecz rybą. Lewiatan się zowie [Ks. VIII, w. 87-92]

Smok, zwany też “ustrzydlonym wężem” (czasem gadem), jest najbardziej rozpowszechnionym potworem mitycznym spotykanym w podaniach wszystkich narodów. Często przedstawiany jako potwór ziejący ogniem. Gwiazdozbiór Smoka – atrybut mądrości nieba.

Lewiatan – ogromny mitologiczny potwór morski potwór o wężowym ciele, zwany krętym wężem. Ów zodyjakowy Smok (...) jest nie wężem lecz rybą, Lewiatan się zowie.

Przed czasy mieszkał w morzach, ale po potopie
Zdechł z niedostatku wody; więc na niebios stropie,
Tak dla osobliwości, jako dla pamiątki,
Anieli zawiesili jego martwe szczątki.
Podobnie pleban mirski zawiesił w kościele
Wykopane olbrzymów żebra i piszczele [ks.VIII, w. 89-94]
Bazyliszek [1]

Utopił w Tadeusza wzrok jak bazyliszek [ks. I, w.725]

Jest stworzeniem złowrogim, budzącym lęk. Potrafi zabić oddechem, spojrzeniem oczu, dotykiem ogona. Przedstawiano go z głową i szponami koguta a ciałem węża. Na głowie miał przypominającą koronę narośl, żółte ropusze oczy. Według średniowiecznych poglądów od tej korony, jaką zwykł nosić jako władca smoków i wężów, pochodzi jego nazwa. Zabić go można było tylko za pomocą lusterka, wtedy ginął od swego spojrzenia. Od początku XVII w. bazyliszek zaczął występować jako potworek wykluty z gnoju, albo z koguciego jaja wysiedzianego przez węże, kształty jego łączyły tułów koguta lub indyka z głową węża lub ropuchy i ogonem żmii.

W legendach polskich bazyliszki wykluły się w XVI w. piwnicach kilku domów: w Warszawie na Starym Mieście, w Wilnie i w krakowskich Krzysztoforach, wszystkie zabite przez śmiałków za pomocą zwierciadła[6].

Wzrok, spojrzenie i oczy bazyliszka były przenikliwe, złowieszcze, dlatego “Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek, utopił w Tadeusza wzrok, jak bazyliszek [ks. I, w. 724-725].

Nazwę bazyliszek (Basiliscus basiliscus) - nosi również nadrzewna jaszczurka z rodziny legwanów zwana też kapturnikiem, ale nie ją miał na myśli Mickiewicz.

Księga I (56)

    Bazyliszek (1) w.725
    Cielica tyrolska (1) w.238
    Chart (11) w. 528, 577, 581, 690, 696, 702, 718, 740, 744, 745, 806
    Dzik (1) w.801
    Koń (5) w. 43, 44, 147, 239, 6,33
    Kot (1) w.529
    lis (1) w.528
    jeleń (1) w. 295
    Łoś (1) w 801
    Małpa (1) w. 452
    Mucha (1) w. 831
    Niedźwiedź (1) w.801
    Ogar (1) w.781
    Owca (1) w.236
    Papuga (1) w.452
    Pies (12) w. 443, 695, 697,698,701,703,705,719, 721, 739, 740, 787
    ptak (1) w. 124
    raróg (1) w. 439
    Sarna (1) w.295
    Wilk (1) w. 801
    Wół (1) w.209
    Zając, szarak (7) w 579, 694, 700, 702, 799, 807, 817
    Żaba (1) w.329
    zwierz (1) w.802

Księga II (112)

    Borsuk (1) w.802
    Bydło (1) w.38
    Chart (15) w. 53, 484,535,586,609, 618, 651,679, 738, 824, 829
    Czapla (1) w.138
    Derkacz (1) w. 11
    Dzik (4) w. 732, 736,7 37, 795
    Gąsienica (1) w. 418
    Gęsior (1) w. 36
    Indyk (1) w.37
    Jastrząb (1) w. 17
    Kaczka (1) w. 37
    Kot (2) w. 134, 794
    Kogut, kur (1) w. 41
    Koń (11) w. 50, 54, 114, 143, 210, 390, 397, 402, 813, 813, 828
    Lis (4) w. 132,584, 668, 730
    Łania (2) w.632, 643
    Motyl (2) w. 18, 420
    Mucha (8) w. 550, 698,699, 700, 708, 709, 715, 719
    Niedźwiedź (1) w. 797
    Ogar (1) w. 669
    Orzeł (1) w. 15
    Owad (1) w. 710
    Pająk (2) w. 704, 706
    Pies (14) w. 52, 55, 100, 135, 540, 610, 613, 616,619, 643, 655, 673, 731, 733
    Pszczoła (1) w. 476
    Ptak (3) w. 19, 24, 466
    Ryba (2) w. 138, 440
    Skowronek (1) w. 14
    Szczupak (1) w. 12
    Wiewiórka (1) w. 621
    Wilk (1) w. 801
    Wróbel (4) w. 16, 35, 134
    Zając, szarak (9) w. 19, 90, 91, 101, 132, 484, 537, 585, 806
    Zwierz (9) w. 83, 541, 587, 636, 638, 664, 671, 677, 791
    Żmija (1) w. 417
    Żuraw (1) w. 448

Księga III (51)

    Czerw (1) w. 252
    Drób (1) w. 36
    Gąsienica (1) w. 329
    Gęś (3) w. 43, 162, 186
    Gęś dzika (1) w. 644
    Gołąb (1) w. 44
    Jastrząb (2) w. 35, 41
    Kania (1) w. 35
    Kogut (1) w. 37
    Koń, rumak (8) w. 1, 11,338, 339, 649, 782
    Kraska (1) w. 86
    Kura (1) w. 42
    Łabędź (1) w. 614
    Motyl (1) w. 66
    Niedźwiedź (1) w. 735
    Owad (3) w. 263, 273, 338
    Paw (2) w. 43, 57
    Pies (4) w. 710, 751, 751, 783
    “pijawka” (1) w. 750
    Ptak, ptactwo (6) w. 27, 47, 49, 164, 165, 341
    Sokół (1) w. 645
    Struś, pióra (1) w. 192
    Szczygieł (1) w. 716
    Wąż (1) w. 82
    Wilk (1) w.14
    Wróbel (1) w. 717
    Zwierz (3) w. 272, 444, 736
    Żaba (1) w. 21

Księga IV (148)

    Baran (1) w. 465
    Robak (1) w. 97
    Chart (3) w. 654, 941, 962
    chrząszcz (1) w. 390
    Dzięcioł (1) w. 69
    Dzik (2) w. 63, 521
    Jaskółka (1) w.939
    Jeleń (2) w.66, 523
    Koń, rumak (10) w. 94, 161, 180, 389, 391, 441, 607, 847, 924, 928
    Kot (5) w. 654, 927, 928, 943, 963
    Koza (1) w. 181
    Krowa (2) w.180, 465
    Kruk (1) w. 525
    Łania (1) w. 595
    Łoś (1) w. 521
    mucha (1) w. 380
    Niedźwiedź (4) w. 63, 517, 522, 566
    Ogar (30) w. 558, 577, 592, 597, 600, 613, 621, 627, 640, 654, 684, 709, 731, 732, 742, 752, 760, 762, 769, 781, 796, 802, 895, 899, 908, 918, 969, 975, 988, 1002
    Orzeł (2) w. 522, 526
    Osa (1) w. 490
    Owad (1) w. 182
    Pies (21) w. 89, 93, 582, 591, 595, 601, 613, 615, 628, 632, 673, 676, 692, 719, 924, 926, 940, 940, 944, 953, 964
    Płazy (1) w. 182
    Ptak (4) w. 38, 107, 531, 724
    Ryś (1) w. 518
    Rosomak (1) w. 519
    Sarna, różki (1) w. 935
    Sokół (2) w. 522, 525
    Szczupak (1) 400
    Szerszeń (1) w. 490
    Tur (1) w. 517
    Wąż (2) w. 490, 662
    Węgorz (1) w. 333
    Wiewiórka (1) w. 73
    Wilk (3) w. 63, 521, 682
    Wół (1) w. 180
    Zając, szarak (7) w. 524, 595, 751, 925, 933, 941, 971
    Zwierzęta, zwierz (23) w. 44, 67, 511, 514, 524, 528, 541, 542, 598, 598, 606, 620, 636, 646, 682, 692, 720, 805, 847, 854, 857, 978, 989
    Żmija (2) w. 942, 948
    Żubr (2) w. 517, 685

Księga V (80)

    Chart (2) w. 336, 756
    Drób (1) w. 84
    Dzik (2) w. 511, 511
    Gęś, gęsior (1) w. 175
    gil (1) w. 609
    Gołąb (4) w. 66, 69, 89, 93
    Gołąb dziki (1) w. 120
    Indyk (4) w. 62, 105, 119, 786
    Jeleń (1) w. 558
    Koń (1) w. 193
    Kot (1) w. 337
    kur, kogut (2) w. 58, 868
    Kura, kurczęta (6) w. 57, 89, 105, 115, 119, 786
    Łabędzie piersi (1) w. 706
    Motyl (1) w. 379
    Mrówka (2) w. 271, 278
    Mucha (1) w. 430
    Niedźwiedź (4) w. 520, 542, 566, 690
    Ogar (1) w. 454
    Owad (2) w. 271, 281
    Paw (2) w. 64, 89
    Pies, psiarnia (4) w. 532, 754, 760, 764
    Ptak, ptactwo (7) w. 57, 68, 76, 90, 180, 183, 611
    Puszczyk (7) w. 614, 620, 621, 622, 623, 793
    Rak (1) w. 215
    Ryby (1) w. 72
    sobol (1) w. 524
    Szczupak (1) w. 238
    Szczur (1) w. 797
    Wilk (3) w. 752, 755, 759
    Wróbel (2) w. 147, 620
    Zwierz (10) w. 5, 467, 472, 474, 485, 486, 489, 531, 532, 761
    Żmija (1) w. 407

Księga VI (39)

    Bocian (1) w. 21
    Bydło (3) w. 10, 16, 393, 537
    chart (1) w. 313
    derkacz (1) w. 307
    gołąb (1) w. 473
    jaskółka (2) w. 444, 468
    koń, kasztanka, gniadosz (4) w. 205, 205, 293, 490
    królik (6) w. 435, 446, 584, 589, 593, 598
    Kuropatwa (1) w. 538
    lis (1) w. 298
    mucha (1) w. 63
    niedźwiedź (1) w. 223
    ogar (1) w. 314
    owca (1) w. 203
    pies (1) w. 331
    pisklęta (1) w. 473
    Pszczoła (1) w. 537
    Ptaszek, ptactwo (2) w. 17, 443, 472
    sęp (1) w. 296
    trzmiel (1) w. 490
    Trzoda (1) 590
    Wrona (1) w. 21
    wróbel (1) w. 596, 599
    Zając (2) w. 11, 311
    zwierzyna (2) w. 310, 539

Księga VII (13)

    Bąk (1) w. 424
    koń (2) w. 47, 517
    kot (1) w. 57
    królik (1) w. 49
    lisi kołpak (1) w. 359, 362
    owad prusaczy (1) w. 35
    ptaszek (1) w. 106
    robak, robaczek (3) w. 96, 104
    wyżeł (1) w. 99
    zwierz (1) w. 23

Księga VIII (41)

    Baranek (1) w. 446
    Bąk (1) w. 34
    Ćma (1) w. 23
    derkacz (1) w. 33
    dzik (3) w. 238, 251
    Komar (1) w. 30
    Koń (5) w. 592, 671
    lewiatan (1) w. 91
    Lis (1) w. 336
    Maciora (1) w. 239
    Mucha (2) w. 30, 37
    niedźwiedź (1) w. 303
    Nietoperz (2) w. 21, 23
    owad (1) w. 27
    pies (3) 123, 231, 634
    ptak (2) w. 37, 120
    Puszczyk (1) w. 20
    Ryba (1) w. 91
    smok (3) w. 89, 106, 513
    Tygrys (3) w. 236, 247, 251
    Wąż (2) w. 91, 613
    wilk (1) w.52
    Wyżeł (1) w. 404
    Żaba (2) w. 45, 581

Księga IX (29)

    Baran (3) w. 43, 186, 191
    Bydło (1) w. 192
    Kot (1) w. 324
    Koza (3) w. 125, 150, 191
    koń (2) w. 576, 580
    kura (1) w. 161
    Mucha (2) w. 4, 7
    niedźwiedź (1) w. 32
    Orlik orzeł (2) w. 445, 447
    Owca (1) w. 191
    Pająk (1) w. 3
    pies (1) w. 91
    szczupak (1) w. 31
    Szczur (1) w. 324
    Ślimak (1) w. 597
    Wilk (1) w. 125
    Wół (l) w. 191
    Zając (2) w. 445, 447
    Zwierz (3) w. 221, 446, 449

Księga X (20)

    Buhaj (1) w. 27
    Bydło (2) w. 24, 740
    Gąsieniczka (1) w. 640
    Gołąbek (1) w.562
    Jaskółka (1) w. 42
    Krowa (1) w. 29
    niedźwiedź (2) w. 73, 708
    owieczka (1) w. 571
    Ptak (3) w. 2, 33, 41
    robaczek motyli (1) w. 639
    robak (1) w. 832
    Trzoda (1) w. 28
    Wieprz (1) w. 31
    wilk (2) w. 186, 186
    wrona (1) w. 34

Księga XI (58)

    bocian (1) w. 23
    bydło (1) w. 10
    chart (8) w. 492, 495, 498, 500, 504, 510, 517, 517, 578
    cietrzewie (1) 140
    czapla białe czuby (1) w. 224
    drób (1) w. 146
    dzik (1) w. 137
    gęsi dzikie (1) w. 29
    głuszec (1) w. 140
    gołębica, gołębie (2) w. 390, 402
    gil (1) w. 35
    kogut pióro (1) w. 300
    koń (5) w. 46, 525, 533, 543, 546
    kot (4) w. 488, 489, 508, 676
    kura (2) w. 140, 141
    jaskółki (1) w. 26
    jaszczur (1) w. 559
    jeleń (1) w. 138
    owad (1) w. 202
    pawie oczy (1) w. 202
    pies (2) w. 611, 614
    ptaki (6 w.22, 4, 44, 145, 371, 506
    sarna (1) w. 137
    siewka (1) w. 35
    szpak (1) w. 36 wół (1)
    wół (1) w. 19
    wrona (1) w. 392
    wróbel (1) w. 360
    zając (szarak) (4) w. 499, 503, 505, 572
    zwierz (1) w. 497
    żubr (2) w. 59, 65
    żuraw (1) w. 31

Księga XII (27)

    Byk (1) w 77
    Czaple pióra (1) w. 781
    Dzik (1) w. 479
    flądra (1) w. 151
    łosoś (1) w. 148
    karp (2) w. 151, 151
    kogut (2) w. 524, 619
    koń (6) w. 374, 379, 426, 136, 724, 725
    kura (1) w. 524
    mucha (1) 674
    orzeł (1) w. 378
    owca (1) w. 847
    pająk (1) w. 717
    ptak (1) w. 813
    rak (1) 414
    ryba (1) w. 152
    szczupak [szczuk] (2) w. 150, 150
    wąż (1) w. 692
    żmija (1) w. 599

Epilog (8)

    Gęś (2) w. 112, 114
    Lew (1)w. 49
    Orły (1) w.53
    Ptak (3) w. 20, 39, 105
    Żuraw (1) w. 102

[1] Nie zawsze w opisie chodzi o żywe zwierzęta, autor często używa zwierząt lub ich części (rogi, skóra) jako przenośni, porównań.
[2] Podane w nawiasach liczby informują o ilości cytowań.
[3] Brillat- Savarin.
[4] W. Dynak, Świat łowiecki w “Panu Tadeuszu” w: Księga w 170 rocznicę wydania “Ballad i romansów Adama Mickiewicza, Wrocław 1993, s. 311.
[5] W Dynek s. 311
[6] Wł. Kopaliński, Słownik symboli.