Ptaki Ziemi Świętej: bocian, czapla, ibis

ZIEMIA ŚWIĘTA, rok XI, 1 (41) 2005, s. 22-25

Bocian biały (Ciconia ciconia) zamieszkuje prawie całą środkową Europę, Azję Mniejszą i Afrykę Północną. Jest ptakiem przelatującym przez Izrael. Podczas wiosennej migracji można zobaczyć stada liczące setki, a nawet tysiące ptaków krążących, wznoszących się w ciepłych prądach powietrza, szybujących na północ lub lądujących na żerowanie i odpoczynek. Słabsze bociany, które pozostają z tyłu, spotkać można wówczas w całym kraju, szczególnie na równinach i w dolinach: w zachodnim Negewie, na równinach nadmorskich, w Dolinie Jezrel i Dolinie Hula. Podczas przelotu jesiennego są mnie widoczne. W tej porze przelatują nad wschodnią częścią kraju i tempo przelotu jesiennego jest szybsze, z mniejszą liczbą maruderów.

 

Bocian

Należy do ptaków wodno-błonych (rząd: brodzące – Ciconiformes) o długim dziobie i długich nogach przystosowanych do brodzenia po płytkich wodach i bagnach. Żywi się rybami i innymi zwierzętami do wielkości kreta włącznie. Ptaki z rodziny bocianowate (Ciconidae) są znakomitymi lotnikami przez długi czas potrafią szybować w powietrzu bez jednego uderzenia skrzydeł. Upierzenie ich jest czarno-białe, ogon krótki, skrzydła długie i szerokie, tułów silny i krępy. Większość prawie nie wydaje głosu, część klekocze, żywią się pokarmem zwierzęcym. Gniazda zakładają minimum 10 m nad ziemią na konarach rozłożystych drzew. W zagłębieniu wypełnionym mchem, liśćmi i włosiem para na zmianę wysiaduje jaj, z których po pięciu tygodniach wykluwają się białe, puchate kuleczki o żółtym dziobie i różowych nogach, które po dwóch miesiącach potrafią latać.

Już starożytni Egipcjanie, Grecy i Rzymianie uważali bociana za symbol troskliwej miłości jaką dzieci powinny otaczać rodziców. Według antycznych poglądów bociany karmią swych starych, zniedołężniałych rodziców i dbają o czystość ich gniazd. Rzymianie poświecili bociana Junonie, opiekunce małżeństw i macierzyństwa, jako symbol miłości synowskiej oraz spokoju i szczęścia domowego, dlatego prawo rzymskie, zobowiązujące dzieci do utrzymywania starych rodziców, nazywało się prawem bocianim (lex ciconia) a wdzięczność za doznane dobrodziejstwa nazywana jest “antypelargosis” czyli wdzięczność bociana.

Święty Bazylii w homiliach do Hexaemeronu napisał: "Troska jaką bociany otaczają swoich starych, niedołężnych rodziców, winna być dostateczną zachętą dla naszych dzieci – jeśli tylko zechciałaby zwrócić na to uwagę, by okazywać miłość rodzicom (...) One to stojąc wokół swego ojca, który ze starości traci pióra, ogrzewają go swymi skrzydłami i dostarczają obfitego pożywienia. Nawet w czasie lotu wspierają go jak mogą, delikatnie unosząc go z obu stron skrzydłami”.

Biblia zalicza bociana do stworzeń nieczystych lecz według Fizjologa jest on niezwykle czystym ptakiem, ponieważ samiec nigdy nie wabi samicy, nie zmusza siłą do współżycia, opiekuje się rodzicem dając przykład człowiekowi.

Bóg skarżąc się ustami proroka Jeremiasza na naród wybrany odwołuje się do zwyczajów ptaków, między innymi i bocianów. Kania w powietrzu poznała czas swój, synogarlica, jaskółka i bocian strzegły czasu przyjścia swego, a lud mój nie poznał sądu Pańskiego (Jr 8,7).

Na Dalekim Wschodzie bocian oznacza długie życie, a nawet nieśmiertelność. Jest też emblematem podróżnika i symbolem szczęścia. Uważano go za dobroczyńcę, gdyż pożerał węże – plagę niektórych okolic – stąd za zabicie go wymierzana była kara jak za morderstwo. Bocian to dobra wróżba, ponieważ wierzono, że jego gniazdo przynosi domowi szczęście. “U niego bocian się gnieździ - sprzyja mu szczęście", “Gdzie bocian na gnieździe siedzi, tam piorun nie uderzy".

Symbolizuje posłuszeństwo, ponieważ według wierzeń ludowych bociany nie opuszczają gniazda bez pozwolenia matki a także mądrość i kontemplację, gdyż nieruchome stanie na jednej nodze ,spokojnie i jakby w zamyśleniu, sprawia wrażenie medytacji, filozofowania. Bocian w tradycji chrześcijańskiej oznacza egzaltację religijną. Bocian jest także symbolem sprawiedliwych pogan żyjących w czasach przedchrześcijańskich, którym śmierć i męczeństwo Chrystusa otworzyło bramę do nieba a zmartwychwstania. Bocian oznacza także spryt. W bajce Ezopa “Lis i Bocian” lis zaprasza bociana na obiad ale podaje mu jedzenie na płaskim talerzu, z kolei bocian zaprasza lisa i wet za wet , częstuje go z butelki o długiej szyjce.

Ibis

Do rzędu brodzących należą również ptaki z rodziny ibisowate (Threskiormithidae). Odznaczają się one cienkim, długim i łukowato w dół zgiętym dziobem, upierzeniem białym lub ciemnym z metalicznym odblaskiem. Przedstawicielem tej rodziny jest ibis – ptak symbolizujący pobożność.

Ibis czczony – (Threskiornis aethiopicus) ma małą, łysą na starość głowę i długi, szablasty czarny dziób. Żywi się rybami, drobnymi zwierzętami kręgowymi, także owadami i roślinami. Zamieszkuje podmokłe obszary strefy tropikalnej i umiarkowanej. Ibisy odbywają wędrówki w szyku – rzędami prostopadle do kierunku lotu, z prostą, wyciągniętą szyją. W Egipcie, gdzie był czczony, nie gnieździ się od przeszło 100 lat. W Afryce północno-wschodniej i południowo-zachodniej Azji występuje ibis grzywiasty (Geronticus eremita). Głowa i podgardle ma nieopierzone, a nagie miejsca po bokach głowy i szyi są koloru czerwonego. Zamieszkuje niedostępne ściany skalne w górach, ruiny i urwiste wybrzeża.

Ibis, święty ptak Egipcjan i wcielenie boga księżyca – Tota, wynalazcy pisma i boga mądrości (skrzywiony kształt jego dzioba uchodzi za aluzję do sierpu księżyca, spiczastość i długość dzioba łączono ze zgłębianiem mądrości). Artyści przedstawiali Tota pod dwoma postaciami: pawiana (okres pierwszych dynastii) i ibisa (pod koniec Starego Państwa). Tot miał opinię boskiego posłańca, stąd bogowie podróżowali do świata podziemnego na jego skrzydłach. Znane są też wizerunki Tota jako człowieka z głowa ibisa, dzierżącego paletę i pióro. Dawni Egipcjanie uważali Nil za rzekę nie tylko dającą, ale i podtrzymującą życie, wobec tego ibis, który pojawiał się równocześnie z jego wylewami, pozyskał cześć i poważanie. Oddawano mu hołd i starano się jego ciało uchronić przed unicestwieniem. W jednej z piramid w Sakhara znajdują się tysiące mumii tych ptaków.

Herodot opowiada, że w Egipcie ibisy czyhały na smoki, latające węże, wszelakie robactwo i zabijały je, za to mieszkańcy tego kraju otaczali je szacunkiem. Za zabicie ptaka groziła śmierć. Wg rzymskiego autora Klaudiusza Eliana (“O naturze zwierząt”) ibis podczas snu wkłada głowę pod skrzydło i przyjmuje kształt serca a jego krok ma dokładnie długość łokcia, miary stosowanej przy budowie świątyni.

W Biblii wymieniony jest trzy razy: w Księdze kapłańskiej i Powtórzonego Prawa jako ptak nieczysty oraz w księdze Hioba: Kto ibisowi dał mądrość a rozum kogutowi? (38,36).

Według bestiariów żywi się jajami węży i padliną. Symbolizuje w ten sposób ludzi cielesnych, którzy posilają się niosącymi śmierć uczynkami. Według Alberta Wielkiego ibis jest wrogiem węży, a w ikonografii chrześcijańskiej symbolem ludzi sprawiedliwych, pobożności i wytrwałości w dążeniu do celu.

Ponoć wielki lekarz Hipokrates po raz pierwszy zastosował lewatywę, wzorując się na nim, ponieważ kiedy ibisa boli brzuch z powodu złego pokarmu, idzie nad morze i nabiera do gardła jak najwięcej wody. Potem wsadziwszy sobie dziób do zadka, wlewa ją do środka, czyszcząc w ten sposób kiszki z wszystkich brudów.

Czapla

Do rzędu brodzące należy także rodzina czapli (Areidae) charakteryzująca się smukłym ciałem, zgiętą w locie szyją, długim dziobem, długimi nogami z czteroma palcami, i szerokimi skrzydłami oraz krótkim ogonem. Ubarwienie czapli może być szare, niebieskawe, zielonkawe, czerwonawe lub białe. Większość gnieździ się w koloniach zakładanych przeważnie na drzewach. Wiele gatunków odbywa charakterystyczne toki zarówno w powietrzu jak i na lądzie w postawie stojącej. Zasiedlają wszystkie kontynenty, głównie w strefie subtropikalnej i tropikalnej, kula gatunków żyje w strefie umiarkowanej.

W Izraelu spotkać możemy: czaplę białą – (Egretta alba) o białym upierzenie, dziobie żółtym i długiej szyi do polowania, odżywiająca się zwierzęta wodnymi i bagiennymi, owadami i małymi rybami, czaplę siwą – (Ardea cinerea) w upierzeniu której przeważa barwa popielato-szara. Głowa i szyja są białawe, z tyłu głowy ma ciemny czubek. Żeruje najczęściej na płytkich wodach czatując nieruchomo na przepływającą zdobycz, która chwyta, błyskawicznie prostując szyję i uderzając dziobem. Na wysypiskach śmieci i pola, szczególnie w pobliżu pasących się stad bydła i owiec, występuje czapla złotawa (Bubulcus ibis), która towarzyszy krowom i owcom, czekając aż te wypłoszą owady z trawy, wówczas chwyta je w powietrzu dziobem. Czaple złotawe przybyły do Izraela z Afryki, gdzie zaadoptowały się znakomicie i obecnie można spotkać ich liczne kolonie w pobliżu kibuców, miasteczek i miast.

Zatoka Akaba jest jednym z najlepszych terenów do obserwacji ptaków zalatujących do Izraela. Jednym z nich jest czapla rafowa (Egretta gularis), o dwu odmianach: białej i ciemnoszarej. Gnieździ się w zaroślach namorzynów w południowej części półwyspu Synaj. Żywi się głównie rybami, chodząc czasem po rafach koralowych. Często rozkłada skrzydła, by ocienić powierzchnię wody. Według jednej z hipotez ma to na celu przywabienie ryb.

Do czapli osiadłych w Izraelu zaliczamy jeszcze: czaplę nadobną (Egretta garzetta), czaplę modronosą (Ardeola ralloides) i ślepowrona (Nycticorax nycticorax).

Liczenie przeprowadzone w rezerwatach przyrody wykazały, że co roku w Izraelu spędza zimę około 1200 czapli białych i 6200 czapli siwych. W Dolinie Hula łapią one na polach myszy. O zmierzchu gromadzą się by razem spędzić noc. Większość czapli z równin na wybrzeżu zlatuje się na drzewa eukaliptusowe w pobliżu Cezarei. Ciekawie wyglądają u czapli zaloty na przykład samiec czapli białej otwiera dziób i wykonuje w stronę samicy ruchy naśladujące połykanie ryby. Jeśli samica jest zainteresowana kładzie obok niej zebrane dziobem gałązki. Są to oświadczyny i gotowość do założenia wspólnego gniazda. Jeśli partnerka odwzajemnia zaloty okazuje to wzięciem gałązek w dziób.

Czapla to obraz mądrości, czujności, ciekawości ze względu na długi dziób symbolizuje również zgłębioną, ukrytą mądrość. Fizjolog powiada, że jest najmądrzejsza i najostrożniejsza spośród ptaków; nigdy nie tyka padliny ale wtyka wszędzie swój dziób, dlatego określa ciekawość, niedyskrecję ale i czujność, ostrożność, stąd przysłowie: “Ostrożny jak czapla”.

W Egipcie uważano ją za świętego ptaka i symbol poranka, narodzin, opieki nad dziećmi, długowieczność, milczenie, skrytość, smutek. Jest uważany, na równi z ibisem i bocianem, za ptaka dobrowróżbnego. W średniowieczu, podobnie jak inne ptaki tępiące węże (symbol grzechu i szatana) ucieleśniała Chrystusa. Ponieważ, według Pliniusza, może płakać i ronić łzy z bólu, przeto symbolicznie łączono ją z Chrystusem na Górze Oliwnej.

Jak podają Ambroży i Albert wielki krzykiem zwiastuje burzę, której unika latając powyżej chmur. Symbolizuje to dusze, które wśród pokus świata potrafią zwrócić umysł ku ojczyźnie niebieskiej. Zbiera pożywienie w wodzie, jednak gniazda buduje na wysokich drzewach, czym symbolizuje człowieka sprawiedliwego, który, choć korzysta z rzeczy ziemskich, przemijających, nadzieję pokłada w górze, w rzeczach większych, bardziej wzniosłych. Czaple o upierzeniu białym to symbol czystości, szare pokuty.