Przyroda nieożywiona

ZIEMIA ŚWIĘTA, ROK XII 1(45) 2006, s.36-38

Starożytny Izrael posiadał niewielkie złoża minerałów, w związku z tym jego mieszkańcy tylko w nieznacznym stopniu opanowali umiejętność wydobywania rud i metalurgię Do jedynych bogactw mineralnych, które znajdowały się na jego terytorium należały miedź i żelazo (Pwt 8,9). Bardzo niewiele występowało także minerałów niemetalicznych. Biblia mówi jedynie o soli i siarce.

 

Izrael nigdy nie miał bogactw naturalnych, dzięki którym mieszkańcy mogliby poczuć się niezależni od Boga. Główne pokłady rudy znajdowały się na północnym i południowym krańcu Ziemi Obiecanej, zaś brak osiągnięć w metalurgii, o czym mowa jest w 1 Sm 13,19, może tłumaczyć niepowodzenia w podboju i utrzymaniu Kanaanu. Bogactwa naturalne nie były dane Izraelowi, lecz musiały być zdobywane. Choć poziom wykorzystania surowców mineralnych był niewielki, to wykopaliska na terenie pałacu Heroda w Jerychu potwierdziły istnienie barwników otrzymywanych ze związków ołowiu, rtęci, miedzi i glinu.

Sól i siarka

Morze Martwe jest jedynym zbiornikiem wodnym na świecie pozbawionym życia organicznego, gdyż stężenie soli w jego wodach wynosi 20-26 %[1] . W Biblia określa je jako Morze Pustynne, Wschodnie lub Słone, Rzymianie nazwali je Jeziorem Asfaltowym ze względu na ogromne kawały smoły odrywające się od jego dna i unoszące się tuż pod powierzchnią wody Okoliczni mieszkańcy wyławiali je dla zarobku, Smoła służyła do uszczelniania łodzi i w budownictwie. Podczas wojny używano jej z siarką do podpalania machin czy budowli nieprzyjaciela.

Tereny leżące wzdłuż Morza Martwego (M.Słone Pwt 3,17; Joz 18,19)) były głównym źródłem soli w starożytnym Izraelu. Dostarczały one niezbyt czystej mieszaniny różnych minerałów. Sól to wyjątkowy minerał, o wielkim znaczeniu w przyrodzie – z jednej strony nadaje się do jedzenia, dodaje potrawom smaku i jest niezbędny do życia, z drugiej ma właściwości odkażające (por Ez 16,4), ale spożywany w dużych ilościach jest trujący.

Oprócz różnorodnego praktycznego zastosowania sól posiada wielorakie znaczenie symboliczne. Na starożytnym Wschodzie była kluczowym symbolem gościnności i przyjaźni (przymierza i przyjaźnie przypieczętowywano wspólnym spożywaniem chleba i soli por 2 Krn 13,5; Ezd 4,14).Należała do cennych i drogich towarów. Dzielenie się solą i chlebem oznaczało deklarację nawiązania trwałych więzi społecznych. Związek między solą i nie uleganiem zepsuciu uczynił z niej dar w ofiarach Hebrajczyków, które składali Jahwe z racji zawartego z Nim przymierza oraz symbol oczyszczenia w rytuałach religijnych. Zgodnie z Kazaniem na Górze uczeń Jezusa jest “solą dla ziemi”.

Sól, z racji, że jest niezbędna stanowiła ważną część wynagrodzenia żołnierzy i urzędników, stąd nazwa żołdu “Salarium” (por Ez 4,14).

Siarka

Siarka to minerał o żółtej barwie. Występuje w Izraelu na powierzchni ziemi w okolicach Morza Martwego, głownie u jego wybrzeża.. Przypuszczalnie powstała w wyniku rozkładu siarczanów zawartych w skalach osadowych. Ten łatwo palny minerał wytwarza szczypiący i trujący dym, który był wykorzystywany jako środek odkażający. W Biblii, płonąca siarka stanowiła główny obraz w opisie zagłady Sodomy i Gomory (Rdz 19,24). Płonąca siarka jest jednym z elementów wizji sądu (Hi 18,15; Ps 11,6; Iz 30,33; 34,9; Ez 38,22). Również obraz płonącej siarki pojawia się kilkakrotnie w Apokalipsie (9,17-18; 14,10; 19,20; 20,10; 21,8) zawsze w kontekście sądu, oraz jako środek wymierzania kary Bożej wrogom.

Miedź i żelazo

Miedź i żelazo to dwa metale, których rudy występują na obszarze Ziemi Obiecanej (Pwt 8,9).

Miedź

Metal ten był znany już od czasów starożytnych, choć odkryto j ą później niż złoto. Jest znana ludzkości od co najmniej siedmiu tysięcy lat, znalazła szerokie zastosowanie praktyczne, początkowo jako czysty metal, z którego wytwarzano naczynia, ozdoby i broń, a po upływie wielu lat, gdy nauczono się do niej dodawać inne metale, wytwarzając w ten sposób nowe stopy, jak mosiądz czy brąz, rozpoczął. się nowy okres jej świetności.

Miedź charakteryzuje się małą opornością właściwa (dobrze przewodzi prąd) i dużym przewodnictwem cieplnym. Dzięki tym zaletom znalazła szerokie zastosowanie w przemyśle elektromechanicznym, w łączności, radiotechnice i budowie maszyn.

Miedź była metalem najobficiej występującym w Izraelu. Oddzielano ją od rudy przez ogrzewanie9wytapianie) i chociaż metal ten był dość giętki, można go było utwardzić i nadać mu wymagane kształty kując na zimno. Dwa tysiące lat przed Chr. odkryto, ż jeśli doda się do miedzi 4% cyny, to staje się ona mocniejsza i twardsza. Obniża się również jej temperatura topnienia i można ją było wlać do formy i nadać odpowiedni kształt. W rezultacie otrzymano brąz. Hebrajskie słowo oznaczające miedź i brąz jest takie samo i nie wiadomo, kiedy Izraelici zaczęli wytwarzać brąz. Z pewnością znali go przed wykonaniem pięknych detali zdobiących świątynie Salomona (patrz brąz)

Rudę miedzi wydobywano na półwyspie Synaj i na obszarze pomiędzy Morzem Martwym a zatoką Akaba. Archeologia pokazała, że kopalnie miedzi istniały na tym obszarze już w czasach, kiedy Izraelici byli w Egipcie, a nawet znacznie wcześniej.

Przypuszca się, ze Izraelici nauczyli się sztuki wytapiania i obrabiania miedzi od Madianitów, pustynnego plemienia, w które wżenił się Mojżesz. Możliwe, ze w owych czasach istnieli wędrowni druciarze czy kowale. Malowidło na grobowcu egipskim ukazuje grupę Azjatów z czymś, co z wyglądu przypomina wykonane z koziej skory miechy kowalskie. W Bet-Szemesz odkryto piec z okresu Sędziów. Wytapiano w nim na małą skalę miedź – znalazły już w nim zastosowanie miechy kowalskie. W Izraelu znaleziono też inne piece z czasów Salomona – niektóre służyły do wytapiania miedzi. Kowale otrzymywali metal, topili go nad ogniem i nadawali mu kształt, czasem wlewając do kamiennych form. Ich produkcja przeznaczona była głównie dla potrzeb wojska i do użytku domowego, były to groty strzał, lace i ostrza włóczni, miecze, sztylety, siekiery, ostrza pługów, topory ciesielskie, dłuta, igły, agrafki, pincety, bransolety, garnki i wiadra. Odnaleziono też ślady obozowisk, gdzie mieszkali robotnicy, najprawdopodobniej niewolnicy. Budowle z cegły, odkryte na wykopalisku u szczytu zatoki Akaba, określono jako miasto, które Biblia nazywa Esjon-Geber (Elat) Sądzono, że należą one do ogromnej huty, do której wysyłano miedź, aby po wstępnym wytopieniu eksportować ja dalej. Hipotezy te dzisiaj stoją pod dużym znakiem zapytania [Encyklopedia Biblii].

Albowiem Pan, Bóg twój wprowadzi cię do ziemi pięknej...do ziemi której kamienie zawierają żelazo, a z jej gór wydobywa się miedź (Pwt 8,7-9), czytamy w opisie ziemi Obiecanej. Mojżesz roztacza przed Izraelitami miedź i żelazo w Palestynie. Badania archeologiczne udowodniły prawdziwość tych słów Biblii.

Salomon – “król miedzi”, był największym eksporterem miedzi w starożytności

W 1937 r. ekspedycja archeologiczna kierowana przez Nelsona Glaucka odkryła w okolicach biblijnego Elatu miedziane haki oraz zaskorupiałe bryły o zielonkawym zabarwieniu: to kawałki hutniczej szalki, a wszystko to w bezpośredniej bliskości zatoki nazywanej w Biblii Morzem Czerwonym. Glauck był przekonany, że pochodziła z czasów panowania króla Salomona w X w. p.n.e. Kolejne sezony wykopalisk potwierdzają te przypuszczenia. [Werner Keller].

Centrum produkcji miedzi było miasto Esjon Ggeber Tu prawdopodobnie odlewano metal na kultowe przedmioty dla świątyni jerozolimskiej

Nie zawsze w tekście biblijnym chodzi o miedź czy o brąz (naturalny lub uzyskiwany stop z domieszką 2-16% cyny) chociaż watpliwo.ści usuwa zwykle kontekst.

Miedź jest miekkim, kowalnym metalem, brąz oznacza się większa trwałością i można z niego spożądzać odlewy nadzędzi. W czasach N.T z miedzi wytwarzano monety o nizszej wartości.

Żelazo

Na południe od starego filistyńskiego miasta Gaza Flinders Petric odkopał w Wadi Ghaze instalacje do odlewu żelaza z czasów Salomona. Już król Dawid wydarł Filistynom monopol i sztukę odlewu żelaza. Specjalistów odlewnictwa sprowadzał Salomon z Fenicjii. Hiramowi, artyście z Tyru powierzył odlew przedmiotów kultowych (1Kr 7,13-14) [Werner Keller Śladami Biblii].

Ekspedycje archeologiczne okryły piec hutniczy, żelazne tygle hutnicze mające pokaźne rozmiary ok. 400 l. Bryły siarczanu magnezu świadczyły o mozolnej pracy górników sprzed tysięcy lat. W okolicy Esjon - Geber znaleziono liczne kopalnie miedzi i żelaza

Babilońskie dokumenty z czasów Nabonida wskazują na Liban jako źródło żelaza, lecz pochodzenie tych rud nie jest znane, a z pewnością nie były to złoża miejscowe [Artur Cotterella]

Użycie żelaza w Izraelu rozpowszechniało się bardzo powoli. W czasie formowania trzeba je było ogrzewać, zatem proces jego uzyskania był trudny Kiedy Izraelici wkroczyli di Kanaanu, kananejczycy mieli już w swym wyposażeniu rydwany z żelaznymi częściami i inny sprzęt. Kiedy Filistyni pokonali Izraelitów za czasów Samuela i Saula nie zezwolili im na uprawianie kowalstwa, aby nie mogli wyprodukować trwałych mieczy i włóczni. Jeśli Izraelici chcieli naprawić swoje metalowe narzędzia musieli udać do Filistynów, którzy żądali za te usługę wysokich oplat. Jednak Dawid miał wielkie zapasy żelaza. Przygotował też Dawid bardzo wiele żelaza na gwoździe, na drzwi w bramach i na spojenia” Od tego czasu też przedmioty z żelaza stały się powszechniejsze. Rudę żelaza odkryto i wydobywano tak że w Arabii (Joz 17,16; 1Sm 13,19-22; 1Krn 22,3) [Encyklopedia Biblii].

Okres Nowego Testamentu

W czasach NT w Jerozolimie istniał bazar kowali, lecz prace przy wytapianiu brązu i żelaza w niektóre religijne święta były zakazane, ze względu na towarzyszący im hałas.

[1] Sześciokrotnie więcej niż w oceanie.