Symbole Ewangelistów

ZIEMIA ŚWIĘTA, 4(52) 2007 s.22-25.

Symbole czterech ewangelistów tzw. tetramorfos[1] chrześcijański, to wyraz prastarej, uniwersalnej koncepcji czwórdzielnego porządku. Już w starożytnych Chinach wyróżniano cztery zwierzęta mające służyć świętemu. Odzwierciedlały one cztery żywioły: powietrze, ogień, wodę i ziemię. Czwórkową grupę zwierząt: lwa, orła i pawia na grzbiecie wołu. spotykamy w sztuce sumeryjskiej.

Tetramorfos – lew, wół, człowiek oraz orzeł, otaczający tron Chrystusa Króla Chwały albo Jego symbol, Baranka, pojawił się w sztuce chrześcijańskiej pod k. IV w. W późniejszych wiekach symbole te umieszczano przy figurach Ewangelistów na ambonach lub wokół ołtarzy, jak również na ikonostasie prawosławnych świątyń, gdzie często Chrystus w chitonie i gimatii, siedzący na tronie z księgą, przedstawiany był na tle czerwonego kwadratu - symbolu ziemi. Na czterech końcach kwadratu można znaleźć wyobrażenia anioła, człowieka, lwa, cielca i orła - symbole ewangelistów niosących zbawczą naukę na wszystkie końce świata.

Symbole Ewangelistów

Początku i analogii do symboli Ewangelistów należy szukać w starożytności, gdzie istniał kult zwierząt, zwłaszcza byków. W Mezopotamii już w VIII w. p.n.e. świątynie – “zigurraty” ozdabiano demonami – były to lwy i byki ze skrzydłami i ludzkimi głowami. Również najważniejsi bogowie związani z rozbudowaną w Babilonie astrologią i znakami zodiaku byli przedstawiani pod postacią byka (Marduk), lwa (Nergal), orła (Ninurt), który zastąpił skorpiona i Wodnika (Nebo czy Nabu), Te istoty boskie uważano za postacie strzegące czterech stron świata i określające położenie słońca na początku pór roku. Byk to znak gwiezdny wiosennego zrównania dnia z nocą, lew przesilenia letniego, skorpion jesiennego zrównania dnia z nocą, a wodnik przesilenia zimowego.

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa starożytna symbolika Zodiaku została zaadaptowana do potrzeb nowej religii, cztery stałe znaki zaczęły reprezentować czterech ewangelistów. Św. Hieronim nadał ostateczny kształt tej formule ustalając równoznaczność: lew- zmartwychwstanie; orzeł – wniebowstąpienie; człowiek – wcielenie; wół - męka (pasja).
Symbolika Ewangelistów została zaczerpnięta również z wizji Ezechiela (Ez 1,1-14) i z Apokalipsy (Ap 4,6-8), stając się symbolem Chrystusa, a zarazem czterech Ewangelii oraz ich autorów. Prorok Ezechiel przebywając na wygnaniu w Babilonii ujrzał chwałę Bożą: Pośrodku było coś, co było podobne do czterech istot żyjących. Oto ich wygląd: miały one postać człowieka. Każda z nich miała po cztery twarze i po cztery skrzydła. (...) Oblicza ich miały taki wygląd: każda z czterech istot miała z prawej strony oblicze człowieka i oblicze lwa, z lewej zaś strony każda z czterech miała oblicze wołu i oblicze orła (Ez 1,5-10).

Wizjoner, św. Jan pisze o “czterech istotach żywych” pełnych oczu z przodu i tyłu: Przed tronem - niby szklane morze podobne do kryształu, a w środku tronu i dokoła tronu cztery Zwierzęta pełne oczu z przodu i z tyłu: Zwierzę pierwsze podobne do lwa, Zwierzę drugie podobne do wołu, Zwierzę trzecie mające twarz jak gdyby ludzką i Zwierzę czwarte podobne do orła w locie. (Ap 4,6-7)

W obydwu wizjach, Ezechiela i św. Jana, Ojcowie Kościoła wydzieli symbol chrystologiczny. Chrystusa był człowiekiem, bo się urodził, wołem, bo umarł złożony w ofierze; lwem, bo powstał z martwych, a orłem, bo wzniósł się do nieba”.
Św. Ireneusz wymiar tej symboliki ujął następująco:
Jakie więc było dzieło zbawienia Syna Bożego, taka sama była forma (symboliczna) zwierząt; jaka forma zwierząt, taki i charakter Ewangelii, czterokształtne zaś zwierzęta – czterokształtna i Ewangelia, i czterokształtne dzieło Chrystusa (...) Zwierzę pierwsze powiada – podobne do lwa, charakteryzujące jego skuteczną suwerenność i królewskość. Drugie zaś podobne do cielca, co wskazuje na godność ofiarnika i kapłana. Trzecie zwierzę, mające oblicze jakby człowieka, co Jasno opisuje Jego przyjście jako człowieka. A czwarte podobne do orła latającego, co oznacza spływającą na Kościół łaskę Ducha[2].

Później pojawiła się interpretacja Św. Hieronima, który połączył ewangelistów z symbolami w oparciu o treść początkowych wersetów Ewangelii. Św. Mateusza z postacią człowieka (ze skrzydłami), uważając, że on jako jedyny z czterech Ewangelistów zainteresował się Człowieczeństwem Chrystusa i Jego przodkami, stąd jego Ewangelia rozpoczyna się rodowodem Jezusa i opisem Jego narodzenia. Św. Markowi przydzielił lwa, jako aluzję do początku jego Ewangelii, która opowiada o przybywaniu Jana Chrzciciela na pustyni. Wół Łukasza (jako zwierzę ofiarne) był oznakę początku jego Ewangelii rozpoczynającej się od opisu ofiary Zachariasza. Orła rozumiał jako symbol duchowego wzlotu Ewangelii wg św. Jana.

Ten przydział symboli poszczególnym Ewangelistom zachował się w postaci nie zmienionej od czasów papieża Grzegorza Wielkiego. Symbole ewangelistów są jednocześnie ich atrybutami (znakami rozpoznawczymi). Przedstawia się je najczęściej w kolejności: wół, lew, człowiek, orzeł lub w układzie kwadratu:

   orzeł
wół                              lew
                        człowiek
 

Skrzydlaty wół symbolizuje świętość, wszechmocną siłę Boga, wytrzymałość, cierpliwość, uległość, wieczny znój, posłuszeństwo. W Piśmie Świętym wół obrazuje największą siłę znaną w ówczesnym świecie, jednak, jak wszystkie stworzenia jest poddany Bogu. Wszystkie starożytne wizerunki wołu, z kręgu śródziemnomorskiej kultury, wskazują na dumę i podziw dla jego siły oraz szacunek, jakim darzono to zwierzę. W emblematyce średniowiecznej pojawia się w sensie cierpienia i uległości bądź ofiarności. Często jego wizerunek jest zredukowany do głowy.

Udomowiony wół to symbol służby, siły i bogactwa. Ze względu na swą siłę był idealnym zwierzęciem pociągowym, najlepiej nadającym się do orki, do ciągnięcia wózka z żarnami czy młócenia[3]. Pracowity wół jest również symbolem apostołów trudzących się głoszeniem nauki Chrystusa. . Pracowity wół jest również symbolem apostołów trudzących się głoszeniem nauki Chrystusa.

Wół jest zwierzęciem roboczym i ofiarnym, a tak właśnie przedstawia Łukasz Jezusa - jako wielkiego sługę ludzi i ofiarę za całą ludzkość. Jako zwierze ofiarne był otaczany szacunkiem. W symbolice wskazuje na godność ofiarnika i kapłana. Czasem jest przyrównywany do Izraela, który nosił na sobie jarzmo Prawa.

Zdaniem niektórych symbol wołu odnosić należy nie do Łukasza, lecz do Jana, syna Zachariasza.

Lew św. Marka symbolizuje Boga, boską moc, obrazuje siłę ducha, majestat, wyobraża dostojność Chrystusa, Jego królewskość oraz zwycięstwo zła i śmierci. I mówi do mnie jeden ze Starców: Przestań płakać: Oto zwyciężył Lew z pokolenia Judy, Odrośl Dawida, tak, że otworzy księgę i siedem jej pieczęci (Ap 5,5).

Lew jako symbol ewangelistów zmieniał atrybucje, aż wreszcie przyporządkowano go św. Markowi. W średniowieczu oznaczał zmartwychwstanie Chrystusa w związku z ówczesnym poglądem, że lwy rodzą się martwe, a budzi je do życia po trzech dniach oddech lub ryk ojca.

Czasem lwa przypisuje się Mateuszowi, tłumacząc, że widział on Jezusa Mesjasza, jako Lwa z pokolenia Dawida.

Uskrzydlona postać ludzka jest archetypem, pierwowzorem biblijnych aniołów, wysłanników Boga w wielu religiach Wschodu – judaizmie, mazdaizmie, chrześcijaństwie i islamie. Cherubin, anioł z dwoma lub trzema parami skrzydeł był strażnikiem Arki Przymierza, a Serafin, którego imię oznacza “płonący”, jest w wizji Izajasza, a także w Apokalipsie św. Jana istotą o sześciu skrzydłach, unoszącą się nad tronem Stwórcy. W tradycji biblijnej aniołowie przybierają niekiedy kształt orła; cherubiny w proroctwie Ezechiela (1,10) mają twarze ludzie po stronie zewnętrznej, a wygląd zwierzęcia po stronie przeciwnej.

Czasem możemy się spotkać, że symbol człowieka przydzielony jest św. Markowi, a tłumaczy się to tym, że jego Ewangelia jest najprostsza i najbardziej ludzka.

Orzeł, uznany za króla ptaków, jest atrybutem św. Jana, którego Ewangelię uważa się za najbardziej mistyczną. Autora utożsamia się z orłem, który wznosi się wysoko w górę, ponieważ swoją Ewangelię rozpoczyna od słów: Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo. Ono było na początku u Boga. O Jezusie zaś mówi Dawid: On twoje dni nasyca dobrami: odnawia się młodość twoja jak orła (Ps 103,5).

Orzeł został przyporządkowany Janowi, ponieważ ze wszystkich stworzeń tylko orzeł potrafi patrzeć prosto w słońce, bez oślepienia się, ze wszystkich autorów Nowego Testamentu Jan ma najbardziej przenikliwe spojrzenie, przenikające umysł Boży, rozróżniające odwieczne tajemnice i prawdy. Dla wielu ludzi Ewangelia św. Jana jest księgą, która najbardziej przybliża im Boga i Jezusa Chrystusa.

Czwarty anioł w Apokalipsie (4,7) ma wygląd latającego orła. Orzeł to głosiciel końca świata: I ujrzałem, a usłyszałem jednego orła lecącego przez środek nieba, mówiącego donośnym głosem: «Biada, biada, biada mieszkańcom ziemi (Ap 8,13).

Orzeł symbolizuje niebiosa, słońce, wysłannika nieba, wniebowstąpienie i boską naturę Chrystusa, Jego potęgę. Jako najszybszy z ptaków oznacza śmiałość, szybkość lotu, oznacza spływającą na Kościół łaskę Ducha Świętego. Orzeł z bystrym wzrokiem symbolizuje wszechwiedzę Boga.

W starożytnej Syrii orzeł o ludzkich ramionach symbolizował – adorację słońca. Prowadził również dusze do nieśmiertelności. Także w chrześcijaństwie jest niebieskim posłańcem. Zwykle utożsamia się go również (choć nie tyle samego ptaka, ile raczej jego lot) ze wznoszeniem się modlitw do Pana i spływaniem łaski na ludzi. Według św. Hieronima orzeł jest emblematem Wniebowstąpienia i modlitwy.Te cztery istoty przedstawiają różne typy siły: lew – siła potężna i nieujarzmiona, wół – odporna i wytrwała. W orle wyraża się ona w ostrości wzroku, w osiąganiu wysokości i szybkości lotu. Człowiek jako istota obdarzoną duszą, cieszy się inteligencją i mocną, rozważną wolą.

Cztery istoty łączą w sobie symbole najwyższych sił natury i życia, ale nie chodzi tylko o siły natury, ubóstwiane przez narody pogańskie, lecz także o cherubów, którymi posługuje się Bóg, jako wykonawca swojej woli. Cztery istoty ukazują właściwości Jahwe. Oblicze ludzkie wyraża najwyższe poznanie i wolę Boga, wół Jego wszechmocną siłę, lew Jego potęgę, a orzeł z bystrym wzrokiem Jego wszechwiedzę. Dwa rogi woła oznaczają Stary i Nowy Testament, a kopyta cztery Ewangelie.


[1] Tetramorfos(gr. czteropostaciowy) - tradycyjna nazwa istot niebieskich opisanych w wizji proroka Ezechiela (1,4-25); skrzydlata istota z czterema twarzami: człowieka, lwa, wołu i orła.
[2] Adversus haereses III 11,8.
[3] Młócił ziarno, depcząc je lub przeciągając po nim płozy sań.