Minerały w symbolice biblinej - sól i siarka

Wszechświat tom 108 nr1-3 2007 s.63-68

Wiesław HEFLIK, Lucyna NATKANIEC-NOWAK, Barbara SZCZEPANOWICZ

Piasek, sól i bryłę żelaza łatwiej unieść, niż [znieść] czlowieka nierozumnego (Syr 22,15)
Minerały w symbolice biblijnej

Piasek, sól i bryłę żelaza łatwiej unieść, niż [znieść] człowieka nierozumnego
(Syr 22,15)

Bogactwa mineralne nie były dane Izraelowi, posiada ich niewiele. Wśród surowców niemetalicznych Biblia wymienia często sól, której najbogatsze złoża w tej części Azji znajdują się w okolicach Morza Martwego (Pwt 3,17, Joz 18,19)[1] oraz siarkę. Ogromne ilości soli wydobywano w czasach biblijnych z góry Sodoma, mającej 4 km długości i składającej się z czystej soli (por. So 2,9) oraz zbierano z mokradeł (Ez 47,11). Uzyskiwano ją także z wód Morza Śródziemnego, które wpuszczano do nadbrzeżnych zagłębień, skąd po wyparowaniu wody pozostawał osad czystej soli.

 

Wielkie wrażenie na pielgrzymujących obecnie po Ziemi Świętej robią utwory skalne ciągnące się na odcinku 10 km wzdłuż zachodniego wybrzeża Morza Martwego. Można zatrzymać się w miejscu zwanym po arabsku Gebet Usidum co znaczy Góra Sodomy, które nawiązuje do wydarzeń opisanych w 19 rozdz. Księgi Wyjścia. Z jedną ze skał Żona Lota związane są słowa z Biblii „żona Lota obejrzała się i stała się słupem soli" (19.26), a Księga Mądrości (10,7) określa ten sterczący słup soli jako pomnik duszy, co nie dowierzała.

Sól

Dobra jest sól; lecz jeśli sól smak utraci, czymże ją przyprawicie? Miejcie sól w sobie i zachowujcie pokój między sobą! (Mk 9,50).

Sól kamienna (halityt) i jej odmiany są skałami osadowymi pochodzenia chemicznego, niemal monomineralnymi. Składają się głównie z halitu NaCl, któremu towarzyszą domieszki innych minerałów solnych, np. gips, anhydryt, sylwin, polihalit, kizeryt i in. Niekiedy skała ta zawiera również zanieczyszczenia piaszczysto-ilaste. Na ich podstawie wyróżnia się kilka odmian noszących tradycyjne nazwy, takie jak: sól spiżowa - szara sól z pyłem kwarcowym i minerałami ilastymi; sól szybikowa - biała, grubokrystaliczna; sól trzaskająca - z inkluzjami metanu; zuber - skała solno-ilasta i in.

Halit krystalizuje w układzie regularnym w postaci sześcianów. Przeważnie występuje w skupieniach ziarnistych. Jest bezbarwny, białawy lub zabarwiony na szaro, niebiesko, żółto, brunatno, czerwono. Twardość 2 w skali Mohsa, gęstość 2,1 - 2,2 g/cm3. Odznacza się doskonałą łupliwością. Łatwo rozpuszczalny w wodzie (35,7 g NaCI/100 ml H2O przy O°C). W wyższej temperaturze halit jest plastyczny, podobnie zachowuje się przy podwyższonym ciśnieniu. Wskutek tych właściwości pokłady soli kamiennych i soli potasowo-magnezowych przy pogrążeniu do głębokości 3000 m, gdzie panuje temperatura wyższa od 100°C a ciśnienie przekracza 600 kG/cm3, uplastyczniają się. W sprzyjających warunkach tektonicznych mogą wyciskać się ku powierzchni Ziemi, tworząc wysady solne. Tego typu formy na terenie Polski znane są z obszaru Kujaw. W przypadku fałdowania uplastycznionych skał solnych wraz ze sztywnymi skałami, jakimi są np. piaskowce, mułowce itp., tworzą się swoiste struktury, w których sól wciska się w jądra fałdów (diapiry solne, słupy solne).

Osady różnorodnych soli, wytrącające się wskutek odparowania wody z roztworów, określane są ogólną nazwą ewaporatów. Sole kamienne są ewaporatami morskimi lub jeziornymi. Tworzą się w klimacie suchym i gorącym. Współcześnie proces ten odbywa się w salinach, tj. w płytkich zbiornikach wody słonej, bądź też w stawach wykopanych nad brzegami mórz lub jezior. Obecnie w salinach, związanych z obszarami akumulacji deltowej, w ciągu roku tworzy się warstwa halitu o miąższości 7-14 cm. Przykładem jest zbiornik występujący między Aleksandrią a Port Saidem, a szczególnie salina Mex koło Aleksandrii. W Izraelu, podobnie jak w czasach biblijnych, odparowuje się wodę czerpaną z Morza Martwego w celu pozyskania nie tylko soli kamiennej, lecz również soli potasu, związków magnezu, boru i sodu.

Kolejność krystalizacji minerałów solnych podyktowana jest warunkami fizyczno-chemicznymi. W pierwszej kolejności wytrącają się sole żelaza, następnie węglan wapnia, siarczan wapnia (gips – CaSO4 . 2H2O, anhydryt – CaSO4) i chlorek sodu z domieszkami siarczanu magnezu i chlorku magnezu, a przy wyższym stężeniu roztworu do domieszek tych dołącza się również bromek sodu.

Po odparowaniu roztworu do około 9,5% pierwotnej objętości rozpoczyna się krystalizacja halitu. Kolejnymi produktami ewaporacji są minerały potasowe (karnalit, kainit i sylwin). Począwszy od siarczanów aż do soli potasowo-magnezowych wyróżnia się tzw. cyklotem solny pełny, bądź w przypadku braku jakiegoś ogniwa – cyklotem solny niepełny. W profilu wielu złóż solnych można wyróżnić nawet kilka cyklotemów solnych. Kolejność wtrącania się tych soli podyktowana jest czynnikami chemicznymi, a przede wszystkim ich iloczynem rozpuszczalności.

Krystalizacja różnorodnych soli na stosunkowo małą skalę odbywa się również współcześnie na obszarach pustynnych, m.in. na Ziemi Świętej. Wskutek kapilarnego podnoszenia się wód (roztworów) z głębi ziemi ku jej powierzchni, a następnie krystalizacji z nich minerałów, otaczające utwory skalne mogą być inkrustowane różnymi solami, m.in. węglanem wapnia, siarczanem wapnia, chlorkiem sodu, a nawet azotanem sodu (saletra pustynna). Tego rodzaju inkrustacje obserwuje się także w strefach brzeżnych słonych jezior, czyli tzw. szottów. Nieznaczna domieszka związków żelaza, miedzi i innych metali nadaje im żywe, jaskrawe barwy. Obserwowane podczas lotu samolotem na obszarze północnej Afryki osady te przedstawiają różnobarwne pierścienie opasujące poszczególne jeziora.

Wielkie ilości soli kamiennej utworzyły się w cechsztynie i w miocenie, ale utwory te spotykane są również wśród osadów innych okresów geologicznych, począwszy od kambru (600 mln lat temu). Obecnie złoża soli kamiennej eksploatowane są w wielu krajach, min. w WNP, USA, Niemczech, Polsce, Francji, Hiszpanii, Rumunii itd. Sól kamienna wykorzystywana jest w przemyśle spożywczym, szklarskim, ceramicznym, a także w aparatach pomiarowych, m.in. w spektrometrze absorpcyjnym w podczerwieni. Kryształy halitu, a przede wszystkim ich odmiany barwne (niebieskie, różowe), stanowią cenne eksponaty muzeów mineralogicznych świata oraz atrakcyjne zbiory kolekcjonerskie.

Słony smak soli jest jednym z czterech smaków odróżnianych przez ludzkie kubki smakowe. Sól jest nam potrzebna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jako przyprawę znały ją już wszystkie starożytne społeczeństwa w basenie Morza Śródziemnego, gdzie zakorzeniła się w obyczajach i zachowaniach związanych z gościnnością i wiernością. Świat starożytny cenił sól i jej smak, jaki dawała potrawom (Hi 6,6) oraz własności konserwujące, stąd jej spożycie było dość wysokie (Ezd 6.9).

Stary Testament przypisuje soli właściwości podtrzymujące życie i jego witalność. To surowiec, który nie tylko zaspokajał potrzeby człowieka (Hi 6,6), lecz stanowił przypisany Prawem Mojżeszowym niezbędny dodatek do każdej ofiary: „Każdy dar należący do ofiary pokarmowej ma być posolony" (Kpł 2,13). Sól była symbolem więzi między Bogiem a człowiekiem: „Niech nie brakuje soli przymierza Boga twego przy żadnej ofierze pokarmowej. Każdy dar posypiesz solą" (Kpł 2,13). Cenną właściwością soli było to, że się nie psuła, tym samym w rytuałach religijnych była symbolem oczyszczenia. W obrzędach całopalnych mięso zwierząt ofiarnych musiało być posypane solą, tak wymagało prawo (Ez 43,24). Mądrość Syracha zalicza sól jako surowiec niezbędny dla życie człowieka (Mdr 39,26), stąd należała do poszukiwanych, cennych i drogich towarów. Stała się przedmiotem wymiany handlowej. Z Pierwszej Księgi Machabejskiej dowiadujemy się, że istniał podatek od soli. Była też ważną częścią wynagrodzenia (żołdu) rzymskich żołnierzy i urzędników, stąd nazwa żołdu „salarium" (por. Ez 4, 14). Od tego związku słowotwórczego pochodzi też słowo oddające obecne wynagrodzenie za pracę w języku angielskim salany, czy też w języku francuskim salaire.

Soli przypisywano własności lecznicze. Ciekawy był wschodni zwyczaj nacierania solą dziecka zaraz po urodzeniu, co miało dodać mu sił i żywotności, a także oddalić od niego złe moce: „W dniu twego przyjścia na świat nie ucięto ci pępowiny, nie obmyto cię w wodzie, aby cię oczyścić, nie natarto cię solą i w pieluszki nie owinięto" (Ez 16,4).

Sól, jak każda substancja naturalna, ma swoje pozytywne i negatywne cechy i właściwości. Z jednej strony dodaje potrawom smaku i ma własności odkażające, jednakże sama nie jest smaczna, nie gasi pragnienia, przyłożona do rany pali ale też i leczy, jest naturalnym środkiem podwyższającym ciśnienie krwi. Spożywana w dużych ilościach może być jednak bardzo niebezpieczna.

Ogromne połacie soli kamiennej nad Morzem Martwym czynią ten krajobraz podobny do księżycowego. Monotonny, pozbawiony zbawiennej dla życia zieleni, ale jakże cenny. Samo Morze Martwe jest jedynym zbiornikiem wodnym na świecie prawie pozbawionym życia organicznego, gdyż stężenie soli w jego wodach wynosi 20 - 26% (sześciokrotnie więcej niż przeciętne stężenie soli w oceanach). Biblia określa je jako Morze Pustynne, Wschodnie lub Słone. Rzymianie nazywali je Jeziorem Asfaltowym ze względu na ogromne kawały smoły odrywające się od dna i unoszące się tuż pod powierzchnią. Okoliczna ludność wyławiała je, gdyż służyły do uszczelniania łodzi i do celów budowlanych. Podczas wojen używano jej wraz z siarką do podpalania machin i budowli nieprzyjacielskich. Również w czasach hellenistycznych i późniejszych sól była w powszechnym użyciu, nie tylko jako przyprawa, ale również środek konserwujący żywność, szczególnie mięso zwierzęce i ryby. Z peklowania ryb słynęły okolice Jeziora Galilejskiego (Magdala).

Sól posiada znaczenie symboliczne. U starożytnych Greków i Rzymian była oznaką subtelności, wdzięku, dobrego smaku, a także wesołości i dowcipu. Oznaczała wierność i lojalność. Konserwujące własności soli czyniły ją symbolem trwałej więzi między ludźmi, stąd też zwyczaj jej spożywania był dowodem wiernej służby, lojalności w stosunku do władcy: „A my, pamiętając na sól, którąśmy w pałacu królewskim jedli (...), posłaliśmy wiadomość o tym (zamiarze odbudowy Jerozolimy - dodat. aut.) królowi" (Ezd 4,14).

W tradycji Wschodu sól używana w potrawach nadawała im charakter uświęcony, czego logicznym następstwem był fakt, iż stała się symbolem przyjaźni, przymierza i solidarności. W starożytności zawierano „pakt soli", który oznaczał nierozerwalne więzi zawartego przymierza i dotrzymanie raz danego słowa. Była też symbolem gościnności i przyjaźni (por 2 Krn 13,5), wiązała się ściśle z pojęciem honoru, godności, czci, szacunku i dobroci. W symbolice biblijnej sól często występuje z chlebem. „Jeść wspólnie sól" znaczyło tyle, co „zawrzeć przyjaźń". Zwyczaj ten kultywują do dzisiaj muzułmanie. W czasach starożytnych w Izraelu dawano do skosztowania sól nowożeńcom, by ich związek był trwały. Wspólnym kosztowaniem soli przypieczętowywano przyjaźnie oraz zawierane układy i podpisywane traktaty. Dawało to stronom poczucie trwałości i ważności zawartych umów, stąd też pochodzą terminy „sól przymierza" czy „należność wiekuista, przymierze soli" (Kpł2,13; Lb 18,19). W ewangelii św. Marka przytoczone są słowa Jezusa, zapraszającego uczniów do przyprawienia życia braterską solą miłości (9,50). Św. Marek przekazał nam też inne słowa „Dobra jest sól, lecz jeśli sól smak straci, czymże ją przyprawicie? Miejcie sól w sobie i zachowujcie pokój między sobą" (Mk 9,50; por Łk 14,34). A także tajemnicze i niepokojące, przywodzące na myśl czyściec słowa: „Bo każdy ogniem będzie posolony (Mk 9,49).

Spożyć czyjąś sól, to skorzystać z jego gościnności. U Arabów rytuał ten tworzy braterską więź. Mówią w takich przypadkach: „Sól jest między nami". Na sól w starożytności składano przysięgi, a dzielenie się solą i chlebem oznaczało deklarację nawiązania trwałych więzi społecznych. Podobne zwyczaje panowały u Hebrajczyków. Ci którzy jedli razem sól byli złączeni najświętszymi więzami.

Biblia nadała soli znaczenie duchowe, obdarzyła „smakiem" życia i mądrości, miłości i oczyszczenia, strachu i wybawienia, ciepła i świadectwa. Autorzy biblijni podkreślali przede wszystkim jej znaczenie jako przyprawy, środka konserwującego i oczyszczającego. Hiob pytał: „Czy miła potrawa bez soli, a ślaz czy w smaku przyjemny" (Hi 6,6). Św. Paweł napominał Kolosan: „Mowa wasza zawsze miła, niech będzie zaprawiona solą, tak byście wiedzieli, jak należy każdemu odpowiadać" (Kol 4,6). Według Hieronima, Chrystus jest „niebieską solą", ponieważ przenika swoją życiodajną siłą zarówno niebiosa, jak i ziemię.

Sól oznacza również zniszczenie: „Siarka, sól, spalenizna po całej jego ziemi! Nie obsieją jej, nie zakiełkuje, nie urośnie na niej żadna roślina" (Pwt 29,22). W czasach antycznych, gdy zdobywcy chcieli na zawsze zniszczyć dane miasto, by już nigdy się nie odrodziło, po jego zdobyciu i zburzeniu rozsypywali na jego ruinach sól wierząc, że w ten sposób gleba w tym miejscu pozostanie nieurodzajna. Sól traktowano też jako magiczny środek pomagający w ujarzmieniu wroga. „Abimelech przez cały dzień atakował miasto, zdobył je, mieszkańców wybił do nogi, miasto zrównał z ziemią i posypał to miejsce solą" (Sdz 9,45).

Sól może też oznaczać Boże przekleństwo i zagniewanie. Jahwe przestrzega swój niewdzięczny lud, że solą i siarką wypali całą ziemię i uczyni ją całkowicie nieurodzajną (Pwt 29,22). Ziemia urodzajna przez bezbożnych została zamieniona w słoną pustynię (Ps J 07,34). Pustynia solna, według Biblii i mistyków, to symbol bezpłodności i potępienia.

Sól, jako środek konserwujący, oznacza opanowanie i posłuszeństwo Bogu: „Miejcie w sobie sól, a pokój miejcie między sobą" (Mk 9,49). W chrześcijaństwie symbolizuje mądrość i chwałę bożą, a także błogosławieństwo i siłę odpędzającą demony. Stąd też używa się soli, obok wody święconej, przy chrzcie oraz w obrzędzie święcenia wody. Chrześcijanie ze Wschodu przywiązują duże znaczenie do obecności soli w chlebie eucharystycznym. Twierdzą, że „sól to myśl ofiary, zakwas zaś to jej dusza. Chleb bez zakwasu i bez soli to umarły". Rzymski obrzęd chrztu przewidywał wkładanie nowo ochrzczonemu do ust odrobinę soli, na znak przekazania mu daru mądrości i dążenia do doskonałości.

Morze Martwe, Dolina Soli (2 Sm 8,13; 2 Kr! 14,7; 1 Km 18,12; 2 Krn 25,11; Ps 60,2) i Miasto Soli oznaczały śmierć. Sól hamowała wzrost upraw, lecz symbolizowała również zerwanie z przeszłością. Kiedy Elizeusz rozrzucił sól u źródeł wody w Jerychu, gest ten mógł oznaczać, że przekleństwo rzucone na nie przez Jozuego straciło swą moc. Jezus w Kazaniu na Górze oznajmił uczniom: „Wy jesteście solą dla ziemi" (Mt 5,13) co znaczyło, że jest ich niewielu, jak ziaren w potrawie, ale jakże ważnych. Przeważyła nie ilość a jakość. Ich przeznaczeniem było nieść miłość i przyjaźń wszystkim narodom.

Siarka

Podobnie jak działo się za czasów Lota: jedli i pili, kupowali i sprzedawali, sadzili i budowali, lecz w dniu, kiedy Lot wyszedł z Sodomy, spadł z nieba deszcz ognia i siarki i wygubił wszystkich; tak samo będzie w dniu, kiedy Syn Człowieczy się objawi ( Łk 17, 28-30)

On sprawi, że węgle ogniste i siarka będą padać na grzeszników;
wiatr palący będzie udziałem ich kielicha (Ps 11,6).

W dawnych czasach ludzie szczególnym kultem otaczali ogień. Płonął on dzień i noc przed posągami bóstw. Tak było w starożytnym Egipcie, Asyrii, Indiach i Chinach, tak też było w tradycji Indian obu Ameryk. Do obrzędów religijnych używano często jedynego znanego wówczas „kamienia", który palił się. Była nim siarka.

Siarka (czyt. siarka rodzima) jest jednym z niewielu minerałów o wzorze chemicznym takim samym jak symbol pierwiastka (S). W klasyfikacji minerałów należy do I grupy obejmującej pierwiastki rodzime, stopy i związki międzymetaliczne, a w niej do 3 klasy – tzw. metaloidów. W klasie tej mieszczą się tylko trzy minerały, tj. obok siarki, także diament i grafit. Te dwa ostatnie, mimo identycznego składu chemicznego, mają całkowicie odmienne właściwości fizyczne, w tym optyczne i zastosowanie.

Siarka rodzima tworzy kryształy o pokroju bipiramidalnym lub grubotabliczkowym. Pospolite są też skupienia ziarniste i zbite, wpryśnięcia, nacieki i stalaktyty. W przyrodzie najbardziej rozpowszechniona jest rombowa siarka, odznaczająca się nierównym, muszlowym przełamem i niedokładną łupliwością, bądź jej brakiem. Zazwyczaj ma barwę jaskrawożółtą, cytrynowożółtą, ale w zależności od domieszek może też wykazywać zabarwienie brunatne, szarożółte, zielonkawe, czerwonawe a nawet czarne. W temperaturze powyżej 93oC przechodzi w siarkę jednoskośną, a powyżej 119oC topi się.

Z siarką związane były od dawien dawna złe, a wręcz złowrogie skojarzenia. Wynikało to zapewne z jej pochodzenia z ziemskich czeluści, a także specyficznych właściwości. Pali się bowiem nikłym, niebieskawym płomieniem, czasem prawie niewidocznym i wydziela przy tym przykry, gryzący dym. Mimo lęku i odrazy jakie budziła, jej palne właściwości były wykorzystywane m.in. do dezynfekcji pomieszczeń. Homer przedstawia scenę, gdy Odyseusz po powrocie spod Troi do domu zabija zalotników swej żony i woła o zapalenie siarki dla oczyszczenia domu.

Od początku dziejów ludzkości siarka kojarzona była z potępieniem, piekłem i karą za grzechy. Łatwo rzucające się w oczy jaskrawożółte naloty i kryształy znajdowano w kraterach wulkanów. W kraterze Solfatary koło Neapolu, gdzie ostatni wybuch miał miejsce w XII wieku, dziś jeszcze z gorącego i dudniącego dna krateru ulatniają się gazy wulkaniczne. W sąsiedztwie tego miejsca na powierzchni głazów występują żółte naloty siarki, której charakterystyczny ostry zapach unosi się w całej okolicy. Ten złowrogi krajobraz Pól Fregrejskich – królestwa podziemi, był natchnieniem dla starożytnych poetów. Siarka, która się tutaj rodziła, według ich wyobrażeń pochodziła prosto z piekieł. Piekło zaś to kara za grzechy. Stąd też w rozpustnej Sodomie, gdzie nie znalazło się nawet dziewięciu sprawiedliwych, Pan spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia.

Na kartach Pisma Świętego spotykamy wiele razy połączenie tych dwóch żywiołów. W Starym Testamencie oba one są karą Bożą zesłaną na ludzi zaprzedanych grzechowi. W Septuagincie, greckiej wersji Starego Testamentu, zwrot "ogień i siarka" występuje trzykrotnie w Księdze Rodzaju: „A wtedy Jahwe spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia" (19,24). W kontekście powyższego zdania Biblia mówi o karze zesłanej na grzeszne miasta. Również psalmista skarży się na złych ludzi, nie zachowujących Bożych przykazań i grozi im, iż Bóg sprawi," że węgle ogniste i siarka będą padać na grzeszników" (Ps 10(11), 6).

W Księdze Ezechiela "ogień i siarka" pojawiają się w związku z rozgromieniem Goga, który jako zaciekły wróg Izraela zostanie unicestwiony: „wymierzą im karę przez zarazę i krew, i ulewę, i grad jakby kamieni. Ogień i siarkę ześlę jak deszcz na niego i na jego wojsko, i na rozliczne ludy, które są z nim" (38,22). Tu ukazana jest idea ostatecznego ocalenia ludu Bożego.

W Nowym Testamencie siarka występuje siedem razy, z tym sześciokrotnie w samej Apokalipsie: „I tak ujrzałem w widzeniu konie i tych, co na nich siedzieli, mających pancerze barwy ognia, hiacyntu i siarki. A głowy koni jak głowy lwów, a z pysków ich wychodzi ogień, dym i siarka. Od tych trzech plag została zabita trzecia część ludzi, od ognia, dymu i siarki, wychodzących z ich pysków" ( Ap 9,17-18; oraz 14, 10; 19, 20; 20,10; 21,8), jako symbol kary doczesnej i kary wiecznej dla ludzi i złych duchów. Nowy Testament kładzie akcent na nieuchronność i rygor kary, która w Apokalipsie dotyka wrogów Boga i Jego lud. Również św. Łukasz używa słowa "siarka" w tekście mówiącym o nagłym i niespodziewanym przyjściu królestwa (Łkl7, 29). W tradycji chrześcijańskiej siarka jest postacią szatana, pana piekieł i podziemi.

Powstanie wykwitów siarki rodzimej u wylotów kraterów wulkanicznych jest bardzo ciekawym zjawiskiem barwnym, którym zachwycają się liczne rzesze turystów, nieraz nie bacząc nawet na niebezpieczne siarkowe opary. W wyniku działalności wulkanicznej w wielu miejscach na powierzchni Ziemi doszło do powstania złóż tej kopaliny. Są to niekiedy miejsca trudno dostępne, np. kopalnia Aucanquilla w Chile położona na wysokości 6200 m n.p.m. W złożach tych siarka bardzo często impregnuje skały wulkaniczne. Spotykane są też gniazda, żyły i potoki prawie czystej siarki wytopionej ciepłem wulkanu. Takie złoża występują m.in. w Japonii (Siretoko na wyspie Hokkaido), na Kamczatce i Wyspach Kurylskich (Rosja), w Indonezji i Ameryce Południowej, a także we Włoszech i Turcji. Sposób eksploatacji takich złóż jest na ogól bardzo utrudniony i często niebezpieczny, dokonywany na małą skalę.

Łączenie przyczyn zjawisk wulkanicznych z występowaniem w głębi Ziemi siarki jest niesłuszne, ale słuszne jest stwierdzenie, że siarka pochodzi właśnie stamtąd. Świadczy o tym chociażby unoszenie się, nieprzerwanie od starożytności, nad wierzchołkiem Etny chmury gazowej, która rozprasza codziennie w górnych warstwach atmosfery około 420 ton tego pierwiastka.

Największe złoża siarki rodzimej występują w skałach osadowych w seriach gipsowonośnych. Szczególnie sprzyjającym okresem do powstania takich skał był paleogen (trzeciorzęd). Powstawały wtedy też pokłady soli kamiennej i gipsu, w którego składzie jest 17,4% S. W tym ostatnim przypadku utworzenie się złóż siarki następuje w wyniku redukcji gipsu i anhydrytu pod wpływem węglowodorów migrujących z głębszego podłoża w skały gipsonośne. Przebieg tego procesu jest przyśpieszony przez działalność bakterii siarkowych. Do tego typu złóż należą największe na świecie złoża siarki w: USA (Teksas, Luizjana), Meksyku, Iraku, a także nasze, polskie złoża na zapadlisku przedkarpackim (Tarnobrzeg, Machów, Jeziorko). W Izraelu nieduże złoża siarki występują w rejonie Beeri, w pobliżu granicy z Egiptem, a złoża gipsu na zachód od Oron i w okolicy Ramon. W Palestynie złoża siarki znajdują się głównie u wybrzeży Morza Martwego.

Duże ilości siarki pozyskuje się podczas przeróbki siarczkowych rud metali (głównie pirytu – FeS2), bądź też w wyniku odsiarczania ropy naftowej, gazu ziemnego i gazu koksowniczego.

Od połowy ubiegłego wieku produkcja górnicza siarki rodzimej ustępuje ilościowo produkcji z innych źródeł, co ma istotne znaczenie dla ochrony naturalnego środowiska. Odsiarczanie gazu ziemnego i gazów przemysłowych zmniejsza emisję siarki do atmosfery.

Główną dziedziną zastosowania siarki rodzimej jest produkcja kwasu siarkowego H2SO4, podstawowego surowca dla współczesnej technologii chemicznej. Bardzo duże ilości kwasu siarkowego wykorzystywane są w produkcji nawozów sztucznych, środków owadobójczych, celulozy i papieru, farb i lakierów, materiałów wybuchowych, syntetycznego kauczuku i gumy, zapałek i lekarstw.

Pomimo tego, że siarka jest bardzo ważnym surowcem w działalności gospodarczej każdego kraju, to jednak łączą się z nią duże zagrożenia. Jest jednym z najbardziej niebezpiecznych czynników zagrażających środowisku, w którym żyje człowiek. Dotyczy to opadów „kwaśnych deszczy" w rejonach uprzemysłowionych. Często ich niszczące oddziaływanie można obserwować na ścianach domów, zwłaszcza tam gdzie do spojenia elementów budowlanych używano zaprawy wapiennej. Z wymywanej zaprawy usuwany jest wapń a w jego miejsce wchodzi siarka, tworząc duże kryształy gipsu rozsadzające ściany budowli. Związki siarki unoszące się w powietrzu są groźne dla całej przyrody ożywionej. Ich niszczący wpływ odczuwamy my sami, ale również świat roślin i zwierząt, bezbronny wobec tego typu zagrożeń. Wzrastające uprzemysłowienie, a w ślad za tym coraz większe emisje niebezpiecznych gazów do atmosfery mogą odbić się na następnych pokoleniach, oby tylko nie na taką skalę jak deszcz siarki, który zniszczył Sodomę.

[1] Wszystkie cytowania według Biblii Tysiąclecia, wyd. IV.